Μεγάλη Παρασκευή: Έθιμα και Θρησκευτική Σημασία Μεγάλο Σάββατο: Γιατί γιορτάζουμε τα μεσάνυχτα την Ανάσταση- Τα έθιμα που έχουν χαθεί

Μεγάλη Παρασκευή: Έθιμα και Θρησκευτική Σημασία

Μεγάλο Σάββατο: Γιατί γιορτάζουμε τα μεσάνυχτα την Ανάσταση- Τα έθιμα που έχουν χαθεί

 

 

 «Τη Μεγάλη Παρασκευή δεν πρέπει να κάνουμε καμία δουλειά του σπιτιού» - Η δοξασία για το μπάνιο και τα μαστορέματα - «Μάστορης, ξεμάστορης καρφί δεν εκάρφωνε» - Ποια τα έθιμα, οι παραδόσεις και η θρησκευτική σημασία αυτής της ιερής ημέρας.

 

Η Μεγάλη Παρασκευή αποτελεί την κορύφωση του Θείου Δράματος και την πιο πένθιμη ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδας για τη Χριστιανοσύνη. Είναι η ημέρα που αναπαριστά τη Σταύρωση του Ιησού Χριστού, τη δίκη από τον Πόντιο Πιλάτο και τη μαρτυρική πορεία προς τον Γολγοθά. Για τους πιστούς, η Μεγάλη Παρασκευή είναι ημέρα απόλυτης νηστείας, περισυλλογής και προσευχής, καθώς τιμούν τη θυσία του Θεανθρώπου.

 

Οι Ιερές Ακολουθίες της Μεγάλης Παρασκευής

Το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής τελείται η ακολουθία των Μεγάλων Ωρών και ακολουθεί ο Εσπερινός της Αποκαθηλώσεως, κατά τον οποίο ο Χριστός αποκαθηλώνεται από τον Σταυρό και τοποθετείται στον Επιτάφιο. Από τα ξημερώματα της ίδιας ημέρας, οι πιστοί στολίζουν τον Επιτάφιο με λουλούδια, προετοιμάζοντάς τον για την περιφορά.

Το βράδυ πραγματοποιείται η Ακολουθία του Επιταφίου Θρήνου, δηλαδή ο Όρθρος του Μεγάλου Σαββάτου, και ακολουθεί η περιφορά του Επιταφίου στους δρόμους, με τις καμπάνες να χτυπούν πένθιμα καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας. Λόγω του πένθιμου χαρακτήρα της ημέρας, δεν τελείται Θεία Λειτουργία ούτε ακόμη και η κατανυκτική Λειτουργία Προηγιασμένων Τιμίων Δώρων.

 

Η Νηστεία και οι Παραδόσεις της Μεγάλης Παρασκευής

Η νηστεία της Μεγάλης Παρασκευής είναι η αυστηρότερη του έτους. Οι πιστοί απέχουν ακόμα και από το λάδι, τιμώντας τα Πάθη του Χριστού. Σύμφωνα με τις ευαγγελικές περικοπές, ο Ιησούς σταυρώθηκε στις 9 το πρωί και το μαρτύριό του διήρκεσε 6 ώρες, μέχρι τις 3 το μεσημέρι, όταν παρέδωσε το πνεύμα λέγοντας «τετέλεσθαι».

Πολλοί πιστοί συνηθίζουν να πίνουν λίγο ξίδι εις ανάμνηση αυτού που προσφέρθηκε στον Ιησού κατά τη Σταύρωση. Επίσης, την ημέρα αυτή οι πιστοί επισκέπτονται τους τάφους των νεκρών συγγενών και φίλων, συνδέοντας το πένθος για τον Χριστό με το προσωπικό τους πένθος.

Τι δεν κάνουμε τη Μεγάλη Παρασκευή - Οι λαϊκές δοξασίες και τα έθιμα

Οι παλαιότερες νοικοκυρές ολοκλήρωναν τις δουλειές του σπιτιού μέχρι αργά το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, καθώς υπήρχε η πεποίθηση ότι «Τη Μεγάλη Παρασκευή δεν πρέπει να κάνουμε τίποτα, καμία δουλειά του σπιτιού». Μάλιστα, έβαφαν τα αυγά το απόγευμα της Μεγάλης Πέμπτης και τα έκρυβαν για να μην τα βρει η πένθιμη μέρα.

Μια διαδεδομένη δοξασία είναι ότι τη Μεγάλη Παρασκευή δεν κάνουμε μπάνιο, ένα βαθιά ριζωμένο έθιμο που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά. Επίσης, σε πολλά χωριά οι άντρες απέφευγαν τα μαστορέματα και ιδιαίτερα τα καρφώματα που παραπέμπουν στον τρόπο θανάτου του Χριστού. Όπως λέει και η λαϊκή παροιμία: «Μάστορης-ξεμάστορης καρφί δεν εκάρφωνε».

 

Τοπικά έθιμα της Μεγάλης Παρασκευής ανά την Ελλάδα

Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, τα λουλούδια του Επιταφίου φυλάσσονται μετά την περιφορά από τους πιστούς, καθώς θεωρούνται θαυματουργά. Επίσης, σε αρκετές περιοχές φτιάχνουν ένα ομοίωμα του Ιούδα, το οποίο παραδίδουν στη φωτιά μετά την περιφορά του Επιταφίου, συμβολίζοντας την τιμωρία της προδοσίας.

Στην Κρήτη, τη Μεγάλη Παρασκευή υπάρχει το έθιμο ο ιερέας να μνημονεύει εντός της εκκλησίας, πριν την περιφορά του Επιταφίου, τα ονόματα όλων των κεκοιμημένων συγχωριανών κάθε οικογένειας, ακόμα και πολλές γενιές πίσω. Επίσης, στην Κρήτη συνηθίζουν να βράζουν σαλιγκάρια με ξύδι και να πίνουν το ζουμί τους, που είναι πικρό σαν χολή, συμβολίζοντας το ποτό που προσφέρθηκε στον Χριστό.

Στην Ανατολική Κρήτη υπάρχει ακόμη ένα ιδιαίτερο έθιμο: την ώρα που ο ιερέας διαβάζει το πρώτο ευαγγέλιο της Μεγάλης Παρασκευής, η πρεσβυτέρα ετοιμάζει προζύμι με αλεύρι και νερό, το οποίο, με τις ευχές του Ευαγγελίου, πιστεύεται ότι ανεβαίνει με θαυματουργό τρόπο.

Η Μεγάλη Παρασκευή παραμένει μια από τις πιο κατανυκτικές ημέρες του χριστιανικού εορτολογίου, με πλούσια παράδοση και βαθιά συμβολισμό, που μας υπενθυμίζει τη θυσία του Χριστού και προετοιμάζει τους πιστούς για το χαρμόσυνο γεγονός της Ανάστασης.

 

Μεγάλο Σάββατο: Γιατί γιορτάζουμε τα μεσάνυχτα την Ανάσταση- Τα έθιμα που έχουν χαθεί

Το Μεγάλο Σάββατο είναι η τελευταία μέρα της Μεγάλης Εβδομάδας και της Μεγάλης Σαρακοστής.

 

Το Σάββατο, αφού συγκεντρώθηκαν οι αρχιερείς και οι φαρισαίοι στο Πόντιο Πιλάτο, τον παρακάλεσαν να ασφαλίσει τον τάφο του Ιησού για τρεις ημέρες διότι, καθώς έλεγαν, «έχουμε υποψία μήπως οι μαθητές Του, αφού κλέψουν την νύχτα το ενταφιασμένο Του σώμα κηρύξουν έπειτα στο λαό ως αληθινή την ανάσταση την οποία προείπε ο πλάνος εκείνος, όταν ακόμη ζούσε· και τότε θα είναι η τελευταία πλάνη χειρότερη της πρώτης».

 

Αυτά αφού είπαν στον Πόντιο Πιλάτο και αφού πήραν την άδεια του, έφυγαν και σφράγισαν τον τάφο τοποθετώντας εκεί για ασφάλεια του κουστωδία, δηλαδή στρατιωτική φρουρά.

 

H πρώτη Ανάσταση

Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου γιορτάζουμε «την θεόσωμον ταφήν» και «την εις άδου κάθοδον», δηλαδή την ταφή του Κυρίου και την κάθοδο Του στον Άδη, όπου κήρυξε σε όλους τους νεκρούς. Βέβαια, η ταφή έγινε τα απόγευμα της Μ. Παρασκευής, ωστόσο η Εκκλησία έκρινε ορθό να αφιερώσει ιδιαίτερη μέρα προς τιμήν και μελέτη του μυστηριώδους αυτού γεγονότος. Αποβραδίς έχουν αλλάξει όλα τα πένθιμα καλύμματα του ναού και έχει στολισθεί με κόκκινα, αναστάσιμα.
Στα Ιεροσόλυμα, η τελετή της Αφής του Αγίου Φωτός και της Ανάστασης του Κυρίου, γίνονται το μεσημέρι του Μεγάλου Σαββάτου.

 

Τα μεσάνυχτα του Σαββάτου

Στην Ελλάδα η Θεία Λειτουργία της Αναστάσεως γίνεται το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου. Κατά την διάρκεια της Λειτουργίας, στις 12 ακριβώς τα μεσάνυχτα, σβήνουν τα φώτα της εκκλησίας και ο ιερέας προβάλει στην Ωραία Πύλη, κρατώντας σε κάθε χέρι από μία δεσμίδα τριάντα τριών κεριών με το Άγιο Φως, και ψάλλοντας το «Δεύτε λάβετε Φως...».

 

Στην συνέχεια ιερείς, ψάλτες και πιστοί βγαίνουν στο περίβολο της εκκλησίας όπου γίνεται η ανάγνωση του Ευαγγελίου της Αναστάσεως και ψάλλεται το «Χριστός Ανέστη εκ νεκρών θανάτω θάνατον πατήσας και τοις εν τοις μνήμασι, ζωήν χαρισάμενος».

 

“ Αμέσως μετά αρχίζουν να πέφτουν πυροτεχνήματα και βεγγαλικά. Μετά την Ανάσταση, οι πιστοί μεταφέρουν στο σπίτι τους το Αγιο Φως. Στην είσοδο του σπιτιού τους, κάνουν, με τον καπνό της λαμπάδας, το σχήμα του σταυρού.

 

Μετά ανάβουν το καντήλι και προσπαθούν να το κρατήσουν τουλάχιστον τρεις με σαράντα ημέρες.

 

Στη συνέχεια κάθονται στο Πασχαλινό τραπέζι για να φάνε την πατροπαράδοτη μαγειρίτσα (σούπα από αρνίσια ή βοδινά εντόσθια). Τσουγκρίζουν κόκκινα αυγά και τρώνε κουλούρια και τσουρέκια. Για να φτιάξουν τις λαμπρόπιτες, βάζουν ζυμάρι μέσα σε στρογγυλό ταψί, και φτιάχνουν κάτι σαν πηγάδι μέσα στη μέση της ζύμης, το γεμίζουν με γέμιση από τυρί και αυγά και τις αλείφουν με αυγό πριν τις ψήσουν.

 

Παραδόσεις που ελάχιστα συνεχίζονται

 

Στα Καλάβρυτα – “Τις λαμπάδες του ναού ανάβουν κατά οικογένειες, ενώ ψάλλουν το “Δεύτε λάβετε φως”.

 

Στο Ραψομάτι Αρκαδίας – “Πρώτη παίρνει φως μια νιόνυφη και φιλάει το χέρι του παπά και τον δίνει το τσιμπιλχανέ” (χρήματα).

 

Στην Αθήνα – Τα κορίτσια ανάβουν την λαμπάδα τους από λαμπάδα κάποιου άντρα, για να παντρευτούν.

 

Στη Χίο, όταν ο παπάς διαβάζοντας το Ευαγγέλιο λέει: “και σεισμός εγένετο μέγας” και ψάλλεται το Χριστός Ανέστη, η ατμόσφαιρα δονείται από τις κωδωνοκρουσίες, τους πυροβολισμούς, τους κρότους των κροτίδων και πυροτεχνημάτων. Μερικές φορές στόχος των κροτίδων που εκσφενδονίζονται είναι ο ίδιος ο παπάς.

 

Στην Κορώνη της Μεσσηνίας ένα πραγματικό πανδαιμόνιο γίνεται στους δρόμους, όπου πολλοί σπάνε πήλινα κανάτια, όπως λένε στη Ζάκυνθο, “για τη χάρη του Χριστού και την πομπή των Οβραίων”, αλλά στην ουσία, για την εκφόβιση των δαιμόνων που αντιμάχονται την Ανάσταση του Σωτήρος.

 

Στη Σινώπη, οι πιστοί δεν λησμονούν το πάθος τους κατά του Ιούδα και όταν πει ο παπάς το Χριστός Ανέστη, τότε θα πάρει ο καθένας από κάτω ένα δαφνόφυλλο να το κάψει, γιατί η δάφνη είναι καταραμένο δέντρο. (από τη δάφνη κρεμάστηκε ο Ιούδας)

 

Στην Κέρκυρα, το Μεγάλο Σάββατο γεμίζουν στην αγορά ένα κάδο με νερό και τον στολίζουν με πρασινάδες και λουλούδια. Όποιος περάσει από κει πρέπει να ρίξει στη μαστέλα ένα νόμισμα. Και μόλις σημάνουν οι καμπάνες της Ανάστασης, όσοι βρεθούν κατά τύχη εκεί κοντά, παίρνουν νερό από τον κάδο και πλένουν το πρόσωπο και τα χέρια τους, για να καθαριστούν από κάθε βρωμιά και αμαρτία. Συγχρόνως οι γυναίκες δαγκώνουν, στο σπίτι τους, όποιο σιδερένιο αντικείμενο βρουν πρόχειρο, (ένα κλειδί στη Ζάκυνθο), λέγοντας “Σιδερένιο το κεφάλι μου !”.

 

Στη Φθιώτιδα τη νύχτα που γίνεται η Ανάσταση, ένας Επίτροπος της Εκκλησίας παίρνει μια σκλίδα (καλάμι από βρίζα) αγιασμένη από τον αγιασμό των Φώτων, ανεβαίνει στο καμπαναριό ψηλά και την ανάβει για να προφυλάξουν ολόκληρη την περιοχή από το χαλάζι. Ο τόπος που θα δει το φως αυτής της σκλίδας δεν κινδυνεύει από χαλάζι. Το Aγιο Φως της Ανάστασης, που θα φωτίσει το αγιασμένο από τα Φώτα καλάμι, έχει την δύναμη να προστατεύσει ολόκληρη την περιοχή που θα φωτίσει από το φως της Ανάστασης.

 

Στη Βινία των Αγράφων την ώρα που θα πει ο παπάς το Χριστός Ανέστη, οι Χριστιανοί καίνε το φανό. Μαζεύουν τα παιδιά ξερά κλαδιά πάνω στο βράχο, που είναι αντίκρυ στο χωριό και λέγεται Σουφλί. Ακούγοντας το πρώτο Χριστός Ανέστη, τρέχουν με τη λαμπάδα στο χέρι (που την άναψαν, όταν ο παπάς είπε “Δεύτε λάβετε φως”) και λαμβάνουν φωτιά στο φανό”.

 

Στη Σύρο το Μεγάλο Σάββατο αρχίζει με το κάψιμο του φανού, στη θέση στην Κιουρά της Πλάκας. Το Πανελλήνιο αυτό έθιμο έχει σχέση με τη δεισιδαιμονία του λαού μας που πιστεύει ότι η καταστροφή του ομοιώματος του προδότη θα τον απαλλάξει από τα όποια δεινά.

 

Η Ανάσταση του Χριστού είναι και για το λαό σύνθημα αγάπης, το οποίο εκδηλώνεται με τον αμοιβαίο ασπασμό των εκκλησιαζόμενων.

 

Η ακριβής ώρα που έγινε η Ανάσταση του Ιησού, αποτελεί ένα σημείο προβληματισμού και διαφωνίας μεταξύ των μελετητών, αφού κανένας από τους Ευαγγελιστές δε κάνει σαφή αναφορά σε αυτήν.

 

Ο Ματθαίος αναφέρει “Οψέ Σάββατων τη επιφωσκούση εις μί­αν σαββάτων”, προσδιορίζοντάς την μέχρι την ανατολή του η­λίου, την πρώτη ημέρα της εβδο­μάδος, εννοώντας την Κυριακή.

Ο Λουκάς επίσης αναφέρεται στη πρώτη ημέρα της εβδομάδας, τα βαθιά χαράματα: “Τη δε μια των σαββάτων, όρθρου βαθέως ήλθον επί το μνήμα”.
O Ιωάννης γράφει όταν πέρασε η ημέρα του Σαββάτου, κατά την πρώτη ημέρα της εβδομάδας, όταν ήταν ακόμα σκοτάδι: “Έρχεται πρωί σκοτίας έτι ούσης εις το μνημείον”.

Και ο Μάρ­κος , συμφωνεί ως προς την ημέρα και προσδιορίζει το χρόνο μετά τη δύση του ηλί­ου. “Λίαν πρωί της μιας σαββάτων έρχονται επί το μνημείον ανατείλαντος του ηλίου”.

 

Η Ανάσταση

Είναι φανερό πως όλοι συμφωνούν ως προς την ημέρα, Κυριακή, αλλά δίνουν διαφορετικές εκδοχές ως προς την ώρα της Αναστάσεως. Αυτό πιθανότατα συμβαίνει γιατί δεν τους ενδιαφέρει ιδιαιτέρως η ώρα αλλά θεωρούν καθοριστικής σημασίας την επιβεβαίωση της ημέρας. Κι αυτό γιατί θέλουν να τονίσουν πως έγινε ακριβώς όπως το είχε πει ο Ιησούς.

Ο Χριστός είχε δηλώσει στους μαθητές Του “αποκτανθήναι και τη τρίτη ημέρα εγερθήναι”, δηλαδή ότι θα καταδικαστεί σε θάνατο, αλλά την τρίτη ημέρα θα αναστηθεί. Αυτό λοιπόν που επιθυμούν όλοι οι ευαγγελιστές είναι να γίνει σαφές ότι πράγματι, αναστήθηκε ο Ιησούς την τρίτη ημέρα!

Ο Ιησούς Χριστός πεθαίνει το μεσημέρι της Παρασκευής. Μέχρι τα μεσάνυχτα της Παρασκευής, είναι η πρώτη μέρα, μέχρι τα μεσάνυχτα Σαββάτου είναι η δεύτερη μέρα, οπότε ο Ιησούς πρέπει να αναστήθηκε από τις 00.01 την νύχτα της Κυριακής μέχρι και τις 24.00 της ίδιας ημέρας.

Γι αυτό το λόγο η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει ορίσει ως ώρα της Ανάστασης, ακριβώς τη στιγμή που ξεκινάει η τρίτη ημέρα, με το σκεπτικό πως όποτε κι αν αναστήθηκε ο Χριστός, η σωστή ώρα περιέχεται μέσα στην Κυριακή.

 

 

 

Πηγή:

parapolitika.gr/

newsbomb.gr/

 

Πάσχα στην Ηπειρο: – Καγκελάρης, ο «αρχαίος παραδοσιακός χορός» της Λαμπρής

Πάσχα στην Ηπειρο: – Καγκελάρης, ο «αρχαίος παραδοσιακός χορός» της Λαμπρής

 

Της Μαρία Χ. Τσώλη

 

Από τη λατρεία στη Δήμητρα και την Περσεφόνη και τους διονυσιακούς διθυράμβους στον Καγκελάρη. Η επιβίωσή του στο χωριό Παπαδάτες Πρεβέζης, της Λάκκας Σουλίου

 

«Με χορούς κυκλωτικούς κι άλλο τόσο ελεύθερους σαν ποταμούς»… «ώσπου η σύναξις αυτή σαν χωριό αυτόνομο να ξεδιπλωθεί».

 

Από τον Ομηρο, τον Πλούταρχο και τον Παυσανία, έως τους σχετικά πρόσφατους στίχους του Διονύση Σαββόπουλου έχουμε περιγραφές των κυκλωτικών ελληνικών χορών που στο σήμερα συνδέονται με το Πάσχα.

 

Τα χαρακτηριστικά των χορών του Πάσχα

«Αυτό που χαρακτηρίζει τους χορούς του Πάσχα είναι καταρχάς η αμφίδρομη σχέση και ο συνδυασμός τους με τα ειδικά για την ημέρα τραγούδια, η τέλεσή τους χωρίς μουσικά όργανα και τα απλά βηματικά τους μοτίβα, προκειμένου οι χορευτές να έχουν επικεντρωμένη την προσοχή στο λόγο των τραγουδιών που συχνά υπαγορεύει και την κινητική εξέλιξη. Χαρακτηριστική είναι επίσης η υποχρεωτική σχεδόν συμμετοχή, η οποία θεωρείται αναγκαία για την ευημερία όλης της κοινότητας, αναφέρει η ερευνήτρια Ζωή Μάργαρη.

 

Οι εικόνες από το παρελθόν αλλά και οι φωτογραφίες στο σήμερα που αναφέρονται στους χορούς της Ανάστασης και του Πάσχα δείχνουν ένα ανθρώπινο ποτάμι να τυλίγεται και να ξετυλίγεται. Το ποτάμι των χορευτών. Τραγουδούν, κρατιούνται σφιχτά, διπλώνονται και ξεδιπλώνονται, στέκονται αντίκρυ κοιτώντας ο ένας τον άλλον στα μάτια, ακουμπούν τις πλάτες τους, τραγουδούν εκ περιτροπής, στο κενό συνομιλούν, μετέχοντας σε μια ξεχωριστή τελετουργία που εξακολουθεί να επιβιώνει στους αιώνες.

 

Καγκελάρης στην Ηπειρο και αλλού

Κύρια έκφραση της χορευτικής αυτής τελετουργίας, ο Καγκελάρης ή οι Κύκλες που συναντάται επί το πλείστον στην Ηπειρο, σε αρκετά χωριά των Τζουμέρκων αλλά με κύριο εκφραστή του, τις Παπαδάτες Πρεβέζης, χωριό της Λάκκας Σουλίου, όπου ο χορός επαναλαμβάνεται εκατοντάδες χρόνια τώρα και κάθε χρόνο με την ίδια θέρμη από τα μέλη της κοινότητας των Παπαδατών.

 

Με μικρότερη συχνότητα και κάποιες παραλλαγές ο Καγκελάρης συναντάται και στη Μακεδονία, σε χωριά τους όπου υπάρχουν ισχυρές κοινότητες Ηπειρωτών αλλά και στην Ιερισσό Χαλκιδικής, όπου συναντάται ως Καγκελευτός.

 

«Το νοηματικό βάρος των τραγουδιών, η ιεροπρεπής κινησιακή δομή, τα βεργολυγίσματα και τα καγκέλια, σε συνδυασμό με τις πολύπλοκες λαβές, συνθέτουν μια χορευτική τελετουργία στην οποία αποδίδονται υπερφυσικές ευγονικές δυνάμεις. Σε αντίθεση με την άποψη που ερμηνεύει τα πασχαλινά χορευτικά δρώμενα ως απλά ανοιξιάτικα ξεφαντώματα, ο συσχετισμός δυσάρεστων για την κοινότητα γεγονότων –όπως πλημμύρες, σεισμοί, θάνατοι κλπ.– με την αδυναμία επιτέλεσης του Τρανού χορού, π.χ. λόγω κακοκαιρίας, αποδεικνύει τη βαθύτερη μαγικοθρησκευτική σημασία που του αποδίδεται από τους μετέχοντες», αναλύει η κυρία Ζωή Μάργαρη.

 

Συμμετοχή από όλους

Ο Καγκελάρης εξελίσσεται σε ανθρώπινο ποτάμι καθώς οι χορευτές του είναι πάρα πολλοί. Κανείς δεν εξαιρείται, κανείς δε μένει έξω από το χορό αυτό, όλοι συμμετέχουν. Πρόκειται για χορό που αφορά όλη την κοινότητα και όχι μόνο την τοπική. Σε αυτόν μετέχουν γυναίκες, άντρες, νέοι, γέροι και παιδιά του χωριού αλλά και όσοι έχουν έρθει επισκέπτες σε αυτό.

Το ζητούμενο είναι η συμμετοχή όλων, η επικοινωνία. Για το λόγο αυτό ο χορός είναι απλός στα βήματά του. Δε χρειάζεται ιδιαίτερη δεξιοτεχνία. Όμως ο Καγκελάρης, αν και απλός έχει διακριτά χαρακτηριστικά.

 

Οι αρχαίες ρίζες του Καγκελάρη

«Ο Καγκελάρης, ως χορός και τραγούδι έχει τις ρίζες του, όπως και όλοι οι ελληνικοί κυκλoτεροί χοροί, στις γιορτές των αρχαίων Ελλήνων, προς τιμήν της Δήμητρας και της Περσεφόνης», αναφέρει ο δάσκαλος και συγγραφέας Σωκράτης Βασιλείου στο βιβλίο του «Καγκελάρης Παπαδατών», ο κορυφαίος πασχαλινός Ηπειρώτικος χορός».

 

Από το διθύραμβο στον Καγκελάρη

«Με την πάροδο του χρόνου και την εξέλιξη των κοινωνιών, οι γιορτές αυτές συνδέθηκαν και ενοποιήθηκαν με τις γιορτές του Διόνυσου, του Θεού της βλάστησης, του αμπελιού, του κρασιού, του τραγουδιού, του κεφιού και της χαράς». «Tο άσμα-τραγούδι των χορών αυτών των γιορτών, ήταν ο διθύραμβος, και ο χορός που τον συνόδευε, λεγόταν διθυραμβικός».

 

«Ο χορός του θησέα»

Αέρανος ή Αγέρανος χορός μιμείται κινησιολογικά το πέταγμα των Γερανών. Ανήκει στους φιδωτούς ή λαβυρινθώδεις χορούς της χαράς και της νίκης..Είναι ο χορός, που χόρεψε ο ημίθεος Θησέας με τις επτά κόρες και τους επτά νεανίες αμέσως μετά την εξόντωση του Μινώταυρου έξω από το λαβύρινθο του βασιλιά Μίνωα, στην Κρήτη.

 

Ολοι μαζί διπλώνονται και ξεδιπλώνονται σε μια ξεχωριστή τελετουργία που επιβιώνει ανά τους αιώνες. Η Δώρα Στράτου συμπεριλαμβάνει τον Καγκελάρη στο βιβλίο της με τίτλο: “Αρχαίοι Παραδοσιακοί Χοροί”, και τον αποκαλεί “Γέρανο”, ή “Αγέρανο”, “Λαβύρινθο” και “Χορό του Θησέα”».Το ίδιο αυτό τελετουργικό περιγράφεται και στους Ομηρο, Πλούταρχο και Παυσανία.

 

Οι αναφορές στον Ομηρο

«Ο Όμηρος στην Ιλιάδα, Ραψωδία Σ΄, στίχοι 590 κ.ε. περιγράφει τον χορό αυτόν, καθαρά και με λεπτομέρεια, παραθέτει ο Σωκράτης Βασιλείου: «Αγόρια και κορίτσια, πιασμένα χέρι-χέρι, χορεύουν κυκλικά σε μία σειρά και άλλοτε χωρισμένα σε δύο σειρές, ‘‘κατά στίχας’’, απέναντί τους, πρόσωπο με πρόσωπο». «Ο διθυραμβικός χορός, δηλαδή, χορευόταν πρώτα σε σχήμα κύκλου, γύρω από το βωμό του Θεού και συνέχεια διπλωνόταν, έκανε δίπλες, διπλογυρίσματα».

 

«Ο χορός της Αριάδνης»

«Ο Πλούταρχος στο έργο του, ‘‘ΘΗΣΕΥΣ, 21’’, προσφέρει κι αυτός, αδιάψευστη πληροφορία ότι στην εποχή του, τον 2ο αιώνα μετά Χριστόν, «…χορεύονταν ( ο χορός) στη Δήλο, όπως ακριβώς ήταν, οι περιστροφικοί δρόμοι και οι διαβάσεις, (αναδιπλώσεις) του Λαβύρινθου με κάποιο ρυθμό, που έχουν οι περιστροφικές και αραιές κινήσεις των χορευτών».
«Ο Παυσανίας στα “ΒΟΙΩΤΙΚΑ”, τον ονομάζει “Χορό της Αριάδνης” .

 

Καγκελάρης Παπαδατών Πρεβέζης

Ιδιαίτερο λαογραφικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η σθεναρή επιβίωσή του Καγκελάρη, στις Παπαδάτες Πρεβέζης, στην Κάτω Λάκκα Σουλίου. Το τελετουργικό έθιμο πραγματοποιείται κάθε Πάσχα εδώ και πολλά πολλά χρόνια – πιθανότητα από την αρχή της δημιουργίας της κοινότητας – και δεν έχει παραλειφθεί καμία χρονιά, ούτε καν τη χρονιά της έξαρσης του κορωνοϊού, όπου οι χορευτές στις παραδοσιακές τους στολές, προσέθεσαν τη μάσκα.

 

Στις Παπαδάτες Πρεβέζης ο χορός παρουσιάζει ξεχωριστό χαρακτήρα. Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του είναι η σταδιακή ανάπτυξή του, από την Κυριακή του Πάσχα και κάθε πρωί ή και απόγευμα έως την τελική κορύφωσή του τελετουργικού αυτού χορού, την Παρασκευή της Διακαινησίμου, ημέρα κατά την οποία γιορτάζεται η Παναγιά ( Εορτή της Ζωοδόχου Πηγής).

 

Αλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του Καγκελάρη των Παπαδατών είναι ότι πλαισιώνεται από 19 τραγούδια. Διασώθηκαν από τα στόματα των ίδιων των Παπαδατών που χρονιά τη χρονιά τα επαναλάμβαναν εν χορώ, τις ίδιες πάντα μέρες: Τις έξι ημέρες της εβδομάδας της Λαμπρής, λεγόμενης και εβδομάδας της Διακαινησίμου.

 

Πρόκειται για μοναδική τελετουργία που προκαλεί το ενδιαφέρον της επιστήμης της λαογραφίας. Ετσι φέτος, στην φετινή κορύφωση του χορευτικού δρώμενου που ξεκινά σήμερα, την προσεχή Παρασκευή, τις Παπαδάτες θα επισκεφτεί ο αναπληρωτής καθηγητής με γνωστικό αντικείμενο την λαογραφία και τον ελληνικό παραδοσιακό χορό, από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Χρήστος Παπακώστας προκειμένου να το καταγράψει και να το μελετήσει.

 

Μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς

Παράλληλα, ο τοπικός λαογραφικός σύλλογος «Ο Καγκελάρης» και η Κοινότητα Παπαδατών καταβάλλουν προσπάθεια να αναγνωριστεί ότι ο τοπικός αυτός ιδιομορφικός χορός αποτελεί μέρος του άυλου πολιτισμού και να καταγραφεί ως μνημείο της παγκόσμιας κληρονομιάς.

 

Από γενιά σε γενιά

Τα τραγούδια του, που μεταδίδονταν προφορικά από γενιά σε γενιά, για πρώτη φορά πριν από περίπου τριάντα χρόνια συλλέχθηκαν και καταγράφηκαν σε έκδοση του Μορφωτικού και Εκπολιτιστικού Συλλόγου Παπαδατών Πρεβέζης ο Αγιος Κοσμάς υπό την επιμέλεια του Βασίλη Μπόκια, ενώ κάποια από αυτά ηχογραφήθηκαν σε στούντιο και συνόδευσαν το βιβλίο «Καγκελάρης Παπαδατών», ο κορυφαίος πασχαλινός Ηπειρωτικός χορός», του Σωκράτη Βασιλείου από τις Εκδόσεις Ηπειρος – Απειρος Χώρα.

 

Το τελετουργικό

Οι χορευτές φτιάχνουν το κύκλο τοποθετώντας ο καθένας από αυτούς το δεξί του χέρι στο μπράτσο του προηγούμενου και κρατώντας το αριστερό τους χέρι κλειστό ώστε να κρατηθεί ο επόμενος. Το τελετουργικό που έρχεται από το βαθύ παρελθόν τοποθετεί στο κύκλο πρώτους τους άνδρες και μάλιστα κατά ηλικιακή σειρά και στη συνέχεια τις γυναίκες και τα παιδιά.

 

Το χορευτικό του μοτίβο αποτελείται από 5 κινήσεις, που επαναλαμβάνονται σ’ όλη τη διάρκεια του τραγουδιού, ενώ κάθε ημιστίχιο επαναλαμβάνεται τέσσερις φορές.

 

Χωρίς μουσικά όργανα

Δεν υπάρχει συνοδεία μουσικών οργάνων, η μουσική παράγεται μόνο από τις φωνές των χορευτών ενώ έντονα, εκτός από το χορευτικό ρυθμό και το αντίστοιχο χτύπημα των ποδιών, αντηχεί και το φορτισμένο συναίσθημα. Ο χορός και το τραγούδι του Καγκελάρη αν και θεωρείται χαρμόσυνο γεγονός, για αυτό άλλωστε και τελείται την εβδομάδα της Ανάστασης, δεν έχει καμιά σχέση με αυτό που ονομάζουμε γλέντι.

 

Η κυριαρχία της αντιφωνίας

Ο τρόπος του τραγουδιού στηρίζεται στην αντιφωνία. Μια πρώτη ομάδα της χορευτικής ομάδας τραγουδά, συνήθως οι πιο έμπειροι και άρα γνώστες των τραγουδιών και επαναλαμβάνει μια δεύτερη ομάδα που συχνά αποτελείται από τους νεότερους που τα ακούσματα δεν τους έχουν ακόμη γίνει βίωμα.

 

Η θεματική των τραγουδιών

Τα τραγούδια αναφέρονται στην ξενιτειά, την τουρκοκρατία, τον πόλεμο στο Σούλι αλλά και τον έρωτα, τους παράνομους καρπούς του, την τιμή και φυσικά στα Χριστιανικά ήθη. Πρόκειται για ένα μουσικό θεματικό σύνολο που διατρέχει και καλύπτει την καθημερινότητα των ανθρώπων, όπως περίπου τη βίωναν την περίοδο της Τουρκοκρατίας όπου το έθιμο διατηρείται παρά την υποδούλωση και επιπλέον έχει και λειτουργικό ενδιαφέρον.

 

Χορός συνδεδεμένος με το Πάσχα

Ο χορός είναι απόλυτα συνδεδεμένος με το Πάσχα. Ξεκινά να χορεύεται τον πρωί της Κυριακής μετά τη λεγόμενη «Λειτουργία της Αγάπης», στην πλατεία του χωριού. Την Τρίτη του Πάσχα όπου παραδοσιακά στις Παπαδάτες γιορτάζει ο Αγιος Γεώργιος ο χορός τελείται αμέσως μετά τη Θεία Λειτουργία στον περίβολο χώρο της Εκκλησίας. «Επιστρέφει» στην πλατεία του χωριού για τις επόμενες ημέρες ενώ την Παρασκευή το πρωί, χορεύεται έξω από το ξωκλήσι της Ζωοδόχου Πηγής, αμέσως μετά τον εκκλησιασμό.

 

Το δίπλωμα του χορού και η κορύφωση του δρώμενου

Το απόγευμα της ίδιας ημέρας έρχεται η κορύφωση του χορευτικού εθίμου και το δίπλωμά του. Στη Μητρόπολη των Παπαδατών θα τελεστεί δοξολογία. Στη συνέχεια το εκκλησίασμα θα κατακλύσει την πλατεία και θα σχηματίσει τον μεγάλο κύκλο των χορευτών. Πολλά τραγούδια θα ειπωθούν μέχρι λίγο πριν τη δύση του ηλίου οπότε ο Παπάς του χωριού θα γίνει ο πρωτοχορευτής, ο καγκελάρης και όλοι μαζί με το παράγγελμα του τραγουδιού θα κάνουν «δίπλα το χορό» και θα ολοκληρώσουν το πενθήμερο χοροτελετουργικό δρώμενο.

 

 

«Καγκελάρη του χορού, κάνε δίπλα το χορό.
Κάνε δίπλα το χορό, διπλοκαγκελίσματα.
Κάνε δίπλα το χορό, τριτοκαγκελίσματα…»

 

Αμέσως μετά το δίπλωμα και το ξεδίπλωμα ο χορός τελειώνει και οι χορευτές τραγουδούν τους τελευταίους στίχους του δρώμενου, δίχως να χορεύουν πια, καλωσορίζοντας τους επισκέπτες και δίνοντας «ραντεβού» για την επόμενη χρονιά:

 

Φίλοι μ’ καλώς ορίσατε σε τούτο το Χωριό μας
Το Πάσχα να γιορτάσουμε και το Χριστός Ανέστη
Τη Παναγιά τη Δέσποινα να διπλοπροσκυνάμε
Την Παναγιά τη Δέσποινα όλοι παρακαλάμε
Του χρόνου πάλι νάμαστε όλοι την ίδια μέρα.

 

Ο Καγκελάρης παρά το γεγονός ότι είναι χορός που προϋπάρχει των χρόνων της τουρκικής σκλαβιάς είχε σημαντικότατο ρόλο και συνδέθηκε με αυτήν.

 

Ο Καγκελάρης στα χρόνια της Τουρκοκρατίας

Τα Γιάννινα και η Ήπειρος δήλωσαν υποταγή στις Οθωμανικές ορδές και εξασφάλισαν ορισμένα ζωτικά προνόμια για την επιβίωσή τους.
«Μεταξύ των προνομίων αυτών η ανεμπόδιστη επιτέλεση των λατρευτικών τους καθηκόντων, των θρησκευτικών τελετών και των τοπικών κοινωνικών εκδηλώσεων και πανηγυριών» εξηγεί ο Σωκράτης Βασιλείου.

 

«Εκμεταλλευόμενοι οι ραγιάδες αυτήν τη δυνατότητα, προσπάθησαν, όσο τους επέτρεπαν οι περιστάσεις, να την αξιοποιήσουν. Έδωσαν στους χορούς τους και στα πανηγύρια τους, εκτός από το στόχο και το σκοπό της διασκέδασης, χαρακτήρα επικοινωνιακό και περιεχόμενο εθνικό.

 

Επειδή δεν επέτρεπαν οι κατακτητές συγκεντρώσεις και ομαδικές συζητήσεις των ραγιάδων, αυτοί χρησιμοποιούσαν τέτοιες λατρευτικές και εθιμικές γιορταστικές εκδηλώσεις για να επικοινωνούν, να ανταλλάσσουν πληροφορίες και να μοιράζονται μυστικά και μαντάτα, χωρίς να γίνονται αντιληπτοί».

 

Καγκελάρης με βήμα δυνατό και οργισμένο

«Για μας ο Καγκελάρης ήταν ένα ξέσπασμα. Με τα σφιχτοδεμένα χέρια μας ήταν σαν να δίναμε ο ένας στον άλλον θάρρος. Το περπάτημά μας στο βήμα και στο σκοπό του χορού ήταν δυνατό και οργισμένο. Νιώθαμε σαν να πατούσαμε την τυραννία…». Αυτά είναι τα λόγια αποδίδονται σε Παπαδιώτη και διασώθηκαν στο βιβλίο του Γιώργου Κομζιά, “Το Καγκελάρι της Ροδαυγής”, που χόρευε τον Καγκελάρη στις Παπαδάτες Λάκκας Σουλίου, πριν από την απελευθέρωση του 1912.

 

Αλλά αν για τους υπόδουλους Ελληνες ο Καγκελάρης ήταν ευκαιρία για εθνική αφύπνιση αλλά και μυστικές συνεννοήσεις καθώς κάτω από τη μύτη των τούρκων αξιωματούχων αντάλλασσαν πληροφορίες και έκαναν κρίσιμες συνεννοήσεις για την αποτίναξη του ζυγού, για τους νέους και τις νέες ήταν τόπος ύφανσης έρωτα. Κλεφτές ματιές, αγγίγματα αλλά και λόγια αγάπης και υποσχέσεις για μυστικές συναντήσεις, λάμβαναν χώρα στο καγκέλισμά του.

 

Καγκελευτός στην Ιερισσό Χαλκιδικής

Όμως πρωτοχορευτή και πρωτοκαγγελευτή συναντάμε και έξω από την περιοχή της Ηπείρου και συγκεκριμένα στην Ιερισσό της Χαλκιδικής.

 

«Να ακούσι συ να ακούσι συ να ακούσι σε προυτουσουρτή
Να ακούσι συ προυτουσυρτή και και συ προυτουγκαγγελευτή
Και συ προυτουκαγγελευτή για βιργουλίγα του χουρό
Για βιργουλίγα του χουρό για βιργουκαγγιλέψι τουν…»

 

Πρόκειται για τραγούδι του Καγκελευτού της Ιερισσού και καταγράφεται στα «Πασχαλινά της Δόμνας Σαμίου» Όπως περιγράφει η Ζωή Μάργαρη «Την Τρίτη του Πάσχα, μετά την πρωϊνή λειτουργεία, οι Ιερισσιώτες με επικεφαλής τα εξαπτέρυγα και τους παπάδες, ύστερα από πορεία μιας ώρας περίπου, φτάνουν στην περιοχή Ζωγραφίτικο όπου βρίσκεται του «Μαύρου νιου τ’ αλώνι»… Κατακλείδα του τελετουργικού ο Καγκελευτός, στον οποίο μετέχουν όλα τα μέλη της κοινότητας, ακόμη και οι παππάδες και οι παπαδιές.

 

Πηγές

– «Καγκελάρης Παπαδατών. Ο κορυφαίος πασχαλινός Ηπειρωτικός χορός» του Σωκράτη Σ. Βασιλείου – Εκδόσεις Ηπειρος – Απειρος Χώρα.
– Τα τραγούδια μας – Εκδοση Μορφωτικού Συλλόγου Εκπολιτιστικού Συλλόγου Παπαδατών Πρεβέζης «0 Αγιος Κοσμάς» – Επιμέλεια Συλλογή Τραγουδιών Βασίλειος Γ. Μπόκιας.
– Τα Πασχαλιάτικα της Δόμνας Σαμίου –Τα κείμενα που συνοδεύουν την έκδοση του διπλού CD της λαογράφου Ζωής Μάργαρη (1998)
– «Το Καγκελάρι της Ροδαυγής», Γιώργος Κομζιά
– Papadates.gr
– Preveza.gr

 

Πηγή: tovima.gr/

 

Tα πασχαλινά γαστρονομικά έθιμα από την Πελοπόννησο, μέχρι την Ήπειρο, τη Θράκη, τη Μακεδονία

Tα πασχαλινά γαστρονομικά έθιμα από την Πελοπόννησο, μέχρι την Ήπειρο, τη Θράκη, τη Μακεδονία

ΑΝΔΡΕΑΣ Ν. ΑΝΔΡΟΥΛΙΔΑΚΗΣ

 

 

Από τη Θράκη μέχρι την Πελοπόννησο και από την Ήπειρο μέχρι τη Θεσσαλία, τα γαστρονομικά έθιμα των ημερών του Πάσχα παρουσιάζουν μια απίστευτη ποικιλομορφία που σχετίζεται με τις γεωγραφικές ιδιαιτερότητες κάθε τόπου, τις ασχολίες, την παραγωγή, ακόμα και με την εθνοτική προέλευση των κατοίκων.

 

Είναι εντυπωσιακός ο αριθμός των εθίμων που έχουν σχέση με τα γλυκά και τα φαγητά των ημερών του Πάσχα. Πολλά από αυτά αντανακλούν δοξασίες και τελετουργίες παλαιότερων θρησκειών με χαρακτήρα εξαγνιστικό, αποτρεπτικό ή γονιμικό, με στόχο την αναγέννηση της φύσης, τη βλάστηση και την καρποφορία της γης.

 

Για παράδειγμα, το αυγό, πανάρχαιο σύμβολο γονιμότητας και αναγέννησης που βάφεται κόκκινο, άλλοι λένε σε ανάμνηση του αίματος με το οποίο οι Εβραίοι σημάδεψαν τις πόρτες τους πριν από τη μεγάλη έξοδο από την Αίγυπτο και άλλοι βλέπουν αντανάκλαση ενός ανοιξιάτικου ρωμαϊκού εθίμου. Ή το σφάγιο του Πάσχα, που παραπέμπει στον αμνό που θυσιαζόταν στη διάρκεια του εβραϊκού Πεσσάχ, αλλά και οι προσφορές στους νεκρούς της Μεγαλοβδομάδας, οι οποίες παραπέμπουν σε ανάλογες τελετουργίες των αρχαίων Ελλήνων. Οι διάφορες τροφές λοιπόν –και κάποιες φορές η απουσία τους– αποτελούν σημαντικό κομμάτι των πασχαλινών εθίμων, με τις αναπόφευκτες διαφορές από περιοχή σε περιοχή.

 

Στα πανελλήνιας εμβέλειας έθιμα θα μπορούσε κανείς να συμπεριλάβει τη νηστεία της Σαρακοστής, που γίνεται αυστηρότερη κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα, όταν αρκετοί νηστεύουν ακόμα και το ελαιόλαδο, με τα βραστά όσπρια και χόρτα, την ντοματόσουπα, την ταχινόσουπα και το ντοματόρυζο, να έχουν, μεταξύ άλλων, την τιμητική τους. Ειδικά δε τη Μεγάλη Παρασκευή, δεν είναι λίγοι οι πιστοί που τρέφονται με παξιμάδι, νερό και ξίδι. Μόνο δυο φορές μέσα στις επτά εβδομάδες που διαρκεί επιτρέπεται η κατανάλωση ψαριών, του Ευαγγελισμού και την Κυριακή των Βαΐων. Χαρακτηριστικά είναι τα κάλαντα των Βαΐων, που σε πολλές παραλλαγές, τα συναντάμε σε ολόκληρη την Ελλάδα: Βάγια, βάγια τω Βαγιώ Τρώνε ψάρι και κολιό Και την άλλη Κυριακή Τρώνε το παχύ τ’ αρνί και τα οποία στην εκδοχή της Λέσβου, αλλά και αλλού, καταλήγουν στη χαριτωμένη απαίτηση των παιδιών «δω’μ’ τ’ αυγό να φύγω».

 

Το βάψιμο των –κατά κανόνα– κόκκινων αυγών, τα ποικίλα αρτοσκευάσματα και βέβαια το πασχαλινό τραπέζι, όπου κυρίαρχη θέση έχει το αρνί ή το κατσίκι, στη σούβλα, στον φούρνο ή και στην κατσαρόλα, συμπληρώνουν τον κατάλογο των εθίμων που συναντάμε σχεδόν παντού στην Ελλάδα. Κοντά σε αυτά, καταγράφουμε και αμέτρητες τοπικές συνήθειες και πρακτικές που συνθέτουν τη γοητευτική και πολύμορφη λαϊκή παράδοση. Στον περιορισμένο χώρο αυτού του άρθρου θα προσπαθήσουμε να σταχυολογήσουμε τις πιο ενδιαφέρουσες εκφράσεις της, γύρω από τις πασχαλινές γεύσεις και μαγειρικές.

 

Ρούμελη
Για τους περισσότερους από εμάς το σουβλιστό αρνί και το κοκορέτσι ταυτίζεται, σχεδόν αυτόματα, με την περιοχή της Στερεάς Ελλάδας, αυτή που παλιότερα έλεγαν Ρούμελη. Ο λόγος που αυτός ο τρόπος μαγειρέματος του αρνίσιου κρέατος έγινε δημοφιλής είναι μάλλον η ευκολία. Ολόκληρο το αρνί ψήνεται χωρίς να χρειάζονται μαγειρικά σκεύη και τέχνη μαγείρισσας, ενώ κατά κανόνα τρώγεται κιόλας χωρίς την ανάγκη σκευών, τραπεζομάντιλων και των λοιπών, που προϋποθέτουν την ύπαρξη οργανωμένου νοικοκυριού, στοιχεία σημαντικά για τους μετακινούμενους ποιμένες ή ακόμα παλιότερα για τους επαναστάτες του 1821. Αρνί σούβλας λοιπόν –μάλιστα στα περισσότερα μέρη ψήνουν περισσότερα «σφαχτά», σε ενιαίο λάκκο, πολλές οικογένειες μαζί– κοκορέτσι, αλλά και γαρδουμπάκια, κοντοσούβλι, αυγόπιτες, τυρόπιτες, γιαούρτι και τυρί για το ρουμελιώτικο πασχαλινό τραπέζι.

 

Μακεδονία
Η πολυπολιτισμική ταυτότητα της Μακεδονίας αντανακλάται και στα γαστρονομικά έθιμα που σχετίζονται με το Πάσχα. Μικρασιάτες, Πόντιοι, πρόσφυγες από την Ανατολική Ρωμυλία, Βλάχοι, Θρακιώτες, γηγενείς και άλλοι ακόμα με τις παραδόσεις τους συνθέτουν ένα γοητευτικό μωσαϊκό. Στη Χαλκιδική ετοιμάζουν το «ψήμα» (αρνάκι με ρύζι, φρέσκα κρεμμυδάκια και μυρωδικά, στο ταψί), ενώ μια παρόμοια συνταγή μαγειρεύουν και στην περιοχή της Πυλαίας. Στα ανατολικά της Θεσσαλονίκης, στη Θέρμη, μπορεί να δοκιμάσουμε αρνί καπαμά (αρνί σε στρώση από πράσινα κρεμμυδάκια, με δυόσμο και μαϊντανό, στον φούρνο), βουλωτό ή γιομίδι (αρνί γεμιστό με ρύζι, ψιλοκομμένα έντερα, συκωτάκια και φρέσκα κρεμμυδάκια, που ψήνεται σε φούρνο ερμητικά σφραγισμένο), αρνάκι φρικασέ, αλλά και τζιγεροσαρμάδες, που εδώ τους λένε «ψωμάκια». Στην Κοζάνη, στο γιορτινό γεύμα τρώνε το «τσιτσιλάτο», (από το «τσίτσιλα», που σημαίνει εντόσθια, μια στεγνή μαγειρίτσα με εντόσθια, αλλά και κομμάτια αρνιού, φρέσκα κρεμμυδάκια, μυρωδικά και τομάτα). Στα Γρεβενά και την επαρχία Βοΐου δημιουργούν σχέδια στα αυγά του Πάσχα, που λέγονται πέρδικες, με μια περίπλοκη τεχνική. Στη Νάουσα, τη Μεγάλη Παρασκευή νηστεύουν με καρυδάρμη, που φτιάχνουν με μπαγιάτικο ψωμί, σκόρδο, καρύδια και ξίδι, ενώ στο πασχαλινό τραπέζι πρωταγωνιστεί το αρνί με κρομμυδούλια (αρνί στον ταβά, ψημένο στον φούρνο, με κρεμμυδάκια, συκωταριά και έντερα).

 

Θεσσαλία
Στον αστερισμό του σουβλιστού αρνιού κινείται και η Θεσσαλία, με το πασχαλινό τραπέζι να εμπλουτίζεται με κοκορέτσι, κεμπάπ (πρόβειο συνήθως, αυτό που σε άλλες περιοχές ονομάζουν κοντοσούβλι), τυρί και γιαούρτι. Ξεχωριστή νοστιμιά τα «γεμίδια» ή «γιομίδια» (μια μαγειρίτσα με ντοματοπελτέ και χορταρικά της εποχής, «πηρουνάτη»), τα οποία αλλού σερβίρονται το βράδυ της Ανάστασης και αλλού στο τραπέζι της Κυριακής. Από τη σπουδαία κουζίνα των Βλάχων έρχονται τα «μπατσαβούσια», μια επίσης στεγνή λεμονάτη μαγειρίτσα, με κρεμμυδάκια και άνηθο, ενώ το απολύτως νηστίσιμο πιάτο της Μ. Παρασκευής είναι η «παχίδα» (κοπανισμένο και βρασμένο σιτάρι, καρύδια και αλάτι ή ζάχαρη ή μέλι). Ο σκιαθίτης Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης γράφει με θαυμασμό για το «ψητόν της σούβλας» που συνήθιζαν οι συντοπίτες του, αποκαλώντας το «ροτί αλά παλληκάρ».

 

Πελοπόννησος
Διαφορετικά πρόσωπα παρουσιάζει η Πελοπόννησος, όπου τείνει μεν να επικρατήσει το έθιμο του αρνιού στη σούβλα με το απαραίτητο κοκορέτσι δίπλα του, όμως αρκετές περιοχές διατηρούν και τις δικές τους ξεχωριστές συνήθειες. Στη Μάνη, το βράδυ της Ανάστασης τρώνε το «ρεγάλι», ένα είδος πηχτής μαγειρίτσας με ντομάτα και αρκετά μπαχαρικά αντί για μυρωδικά χόρτα, ενώ στο πασχαλινό τραπέζι πρωταγωνιστεί το αρνάκι στον φούρνο με μάραθο και αγκινάρες, κατά προτίμηση άγριες. Στη Μεσσηνία πάλι, τουλάχιστον παλιότερα, μαζί με τα υπόλοιπα ψωμιά και τα κουλούρια, έφτιαχναν και τις «κουτσούνες» που τις ζύμωναν με νερό όπου είχαν βράσει δαφνόφυλλα και τις αρωμάτιζαν με γλυκάνισο. Το φαγητό της γιορτής ήταν αρνί καπαμάς (κοκκινιστό στην κατσαρόλα ή στη γάστρα, αρωματισμένο με κανέλα, ένα μπαχαρικό που αγαπούν πολύ στην Πελοπόννησο). Σε αρκετά μέρη, όταν το αρνί δεν ψηνόταν στη σούβλα, μαγειρευόταν με αγκινάρες ή ανοιξιάτικα χόρτα, ενώ στις νηστείες συνήθιζαν τα όσπρια με χορταρικά και τις χορτόπιτες.

 

Ήπειρος
Στον αστερισμό του σουβλιστού αρνιού κινείται και η Ήπειρος, σχεδόν στο σύνολό της, και πώς αλλιώς θα μπορούσε άλλωστε αφού υπήρξε η πατρίδα των μεγάλων μετακινούμενων τσελιγκάτων. Στο Μέτσοβο, το αρνί της σούβλας θα συνοδεύσουν η περίφημη κασσιάτα, η τοπική τυρόπιττα με πολλά φύλλα, γιαούρτι και τυριά. Στο Ζαγόρι αγαπούν το τρίμμα, μια στεγνή μαγειρίτσα φούρνου, με συκωταριά, εντεράκια, πολλά χορταρικά και μυριστικά, που τρώγεται τη δεύτερη μέρα του Πάσχα. Στην Άρτα –και όχι μόνο– συνηθίζουν τη συκωταριά με σπανάκι στη γάστρα, αντί για μαγειρίτσα, το βράδυ της Ανάστασης, ενώ στα ηπειρώτικα πασχαλινά τραπέζια θα βρούμε επίσης κάθε λογής πίτες, αλλά και «μπουμπάρια» (χοντρό έντερο γεμιστό με ρύζι, συκωταριά και μυριστικά) ή «μούλες» (κοιλίτσες γεμιστές).

 

Θράκη
Εκτός από το αρνί της σούβλας και το κοκορέτσι, που πια είναι αρκετά διαδεδομένα, στα παραδοσιακά θρακιώτικα σπίτια ετοίμαζαν το «ταψούδι της Πασχαλιάς» (αρνί ή κατσίκι με ρύζι, φρέσκα κρεμμυδάκια, δυόσμο και ανάλογα με τη νοικοκυρά σάλτσα τομάτας ή πάπρικα ή και τα δύο), «τζιγεροσαρμάδες», «γαρδούμπες» λεμονάτες στο ταψί με κρεμμυδάκια και βέβαια τις περίφημες «μηλίνες», τις λεπτές τυρόπιττες ή κρεατόπιττες. Αλλού προτιμούν το αρνάκι φρικασέ, ενώ τη δεύτερη μέρα του Πάσχα, ειδικά αν συμπίπτει με τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου, ψήνουν στον φούρνο το «κουρμπάνι» (αρνί γεμιστό, σε πολλές παραλλαγές). Για το Σάββατο του Λαζάρου ζύμωναν, όπως και σχεδόν σε όλη την Ελλάδα, τα «λαζαράκια», μικρά κουλούρια με μορφή «σαβανωμένου» ανθρώπου, που προορίζονταν για τα παιδιά που θα έλεγαν τα κάλαντα του Λαζάρου, ενώ ανάμεσα στα ζυμώματα της Μεγάλης Πέμπτης υπήρχαν και οι «γκουγουχτούρες» (κουλούρες με τοn σταυρό και ένα αυγό, που χαρίζονταν στα παιδιά της οικογένειας και στα βαφτιστήρια).

 

Πηγή: cantina.protothema.gr/