Η ιστορία της Νίκαιας

Η ιστορία της Νίκαιας

 

 

Η Νίκαια Αττικής, γνωστή παλαιότερα ως Κοκκινιά, είναι μια πόλη με βαθιά ιστορία, άρρηκτα συνδεδεμένη με τον προσφυγικό ελληνισμό και την Εθνική Αντίσταση.

 

Η ίδρυση της Κοκκινιάς

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, χιλιάδες Έλληνες πρόσφυγες από τη Σμύρνη, τον Πόντο, την Κωνσταντινούπολη και άλλες περιοχές της Μικράς Ασίας εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Η τότε ακατοίκητη έκταση ονομάστηκε Κοκκινιά, πιθανότατα από το κοκκινωπό χρώμα του εδάφους.

 

Οι πρώτοι κάτοικοι έζησαν σε σκηνές και πρόχειρα παραπήγματα, ώσπου άρχισαν να χτίζονται οι γνωστές προσφυγικές κατοικίες. Παρά τις δύσκολες συνθήκες, δημιούργησαν μια ζωντανή κοινότητα με έντονη πολιτιστική και κοινωνική ζωή.

 

Η Κατοχή και το Μπλόκο της Κοκκινιάς

Η πιο δραματική στιγμή στην ιστορία της πόλης ήταν το Μπλόκο της Κοκκινιάς, στις 17 Αυγούστου 1944. Γερμανικά στρατεύματα κατοχής, μαζί με συνεργάτες τους, περικύκλωσαν την πόλη. Πολλοί κάτοικοι συνελήφθησαν, βασανίστηκαν ή εκτελέστηκαν, ενώ εκατοντάδες οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το γεγονός αυτό αποτελεί μία από τις πιο τραγικές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

 

Από την Κοκκινιά στη Νίκαια

Το 1940 ο δήμος μετονομάστηκε επίσημα σε Νίκαια, προς τιμήν της ιστορικής πόλης της Βιθυνίας στη Μικρά Ασία, από όπου κατάγονταν πολλοί πρόσφυγες.

 

Η Νίκαια σήμερα

Σήμερα η Νίκαια είναι ένας μεγάλος δήμος του Πειραιά. Διατηρεί έντονα τα προσφυγικά της στοιχεία μέσα από:

• το Μνημείο του Μπλόκου της Κοκκινιάς,
• τις παλιές προσφυγικές γειτονιές,
• πολιτιστικούς συλλόγους που κρατούν ζωντανές τις μικρασιατικές παραδόσεις,
• τις εκδηλώσεις μνήμης που πραγματοποιούνται κάθε Αύγουστο.

Η ιστορία της Νίκαιας είναι μια ιστορία προσφυγιάς, αγώνα, αλληλεγγύης και αναγέννησης. Οι κάτοικοί της κατάφεραν να μετατρέψουν έναν άγονο τόπο σε μια από τις σημαντικότερες εργατικές και προσφυγικές πόλεις της Ελλάδας.

 

Όταν δημιουργήθηκε ο προσφυγικός συνοικισμός της Κοκκινιάς μετά το 1922, οι δρόμοι και οι πλατείες δεν πήραν τυχαία ονόματα. Οι περισσότεροι ονομάστηκαν προς τιμήν των αλησμόνητων πατρίδων των προσφύγων, ώστε να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη των τόπων που άφησαν πίσω τους.

 

Έτσι συναντάμε δρόμους όπως:

• Σμύρνης
• Προύσης
• Κυζίκου
• Φιλαδελφείας
• Καισαρείας
• Περγάμου
• Κιλικίας
• Εφέσου
• Πόντου
• Βιθυνίας

 

Οι πλατείες επίσης συνδέθηκαν με την ιστορία και τη ζωή των κατοίκων.

 

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι:

• Πλατεία Δαβάκη, που πήρε το όνομά της προς τιμήν του ήρωα του ελληνοϊταλικού πολέμου, συνταγματάρχη Κωνσταντίνου Δαβάκη.
• Πλατεία Οσίας Ξένης, η οποία έγινε παγκοσμίως γνωστή από το Μπλόκο της Κοκκινιάς στις 17 Αυγούστου 1944. Σήμερα ονομάζεται και Πλατεία 17ης Αυγούστου 1944, για να τιμά τη θυσία των κατοίκων.

 

Η επιλογή των ονομάτων δεν ήταν απλώς διοικητική. Ήταν ένας τρόπος ώστε οι πρόσφυγες να νιώθουν ότι ένα κομμάτι της Σμύρνης, της Προύσας, της Καισάρειας και των άλλων χαμένων πατρίδων συνέχιζε να ζει στη νέα τους πόλη.

 

Όταν άρχισε να δημιουργείται η Κοκκινιά μετά το 1922, οι χιλιάδες πρόσφυγες δεν εγκαταστάθηκαν τυχαία. Η περιοχή χωρίστηκε σε συνοικίες (τομείς), ώστε να οργανωθεί καλύτερα η στέγαση.

 

Πολλές φορές οι άνθρωποι από την ίδια πατρίδα εγκαθίσταντο κοντά ο ένας στον άλλον. Έτσι δημιουργήθηκαν γειτονιές με έντονο τοπικό χαρακτήρα:

 

• Μικρασιάτες από τη Σμύρνη.
• Πρόσφυγες από την Προύσα και τη Βιθυνία.
• Πόντιοι από τις περιοχές του Πόντου.
• Κάτοικοι από την Καππαδοκία και την Καισάρεια.
• Πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη και την Κωνσταντινούπολη.

 

Αυτό βοήθησε τους ανθρώπους να στηρίζουν ο ένας τον άλλον, να διατηρήσουν τα έθιμα, τη διάλεκτο, τη μουσική και τις συνταγές των πατρίδων τους.

 

Με τα χρόνια δημιουργήθηκαν οι γνωστές γειτονιές της Νίκαιας, όπως τα Αρμένικα, τα Προσφυγικά, η Νεάπολη, τα Κηπόπολη και άλλες, καθεμία με τη δική της ιστορία.

 

Η Κοκκινιά έγινε γρήγορα μια από τις μεγαλύτερες εργατικές συνοικίες της Ελλάδας. Οι περισσότεροι κάτοικοι εργάζονταν στα εργοστάσια του Πειραιά, στα λιμάνια ή ως τεχνίτες. Παρά τις δυσκολίες, ίδρυσαν σχολεία, εκκλησίες, αθλητικούς και πολιτιστικούς συλλόγους, δίνοντας ζωή στη νέα τους πόλη.

Μάλιστα, πολλοί παλιοί Νικαιώτες ακόμη και σήμερα δεν λένε «πάω στη Νίκαια», αλλά «πάω στην Κοκκινιά», γιατί το όνομα αυτό παραμένει βαθιά δεμένο με την ιστορία και την ταυτότητα της πόλης.

 

Πριν από περίπου 100 χρόνια, η Κοκκινιά ήταν εντελώς διαφορετική από τη σημερινή Νίκαια.

Όταν έφτασαν οι πρόσφυγες το 1922-1923, η περιοχή ήταν σχεδόν άδεια, με χωράφια, λίγα δέντρα και κόκκινο χώμα. Δεν υπήρχαν ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι, αποχέτευση ή ηλεκτρικό ρεύμα.

 

Οι πρώτες γειτονιές αποτελούνταν από σκηνές και παράγκες από ξύλα, τσίγκους και πανιά. Αργότερα χτίστηκαν μικρά προσφυγικά σπίτια, συνήθως ενός δωματίου με μικρή αυλή. Οι δρόμοι ήταν χωμάτινοι και τον χειμώνα γέμιζαν λάσπες.

 

Η ζωή ήταν δύσκολη. Οι οικογένειες συχνά ζούσαν πολλές μαζί στο ίδιο σπίτι. Το νερό το έπαιρναν από κοινόχρηστες βρύσες. Οι γυναίκες έπλεναν τα ρούχα στις αυλές ή στις δημόσιες βρύσες. Τα παιδιά έπαιζαν στους χωματόδρομους, ενώ οι γείτονες άφηναν συχνά τις πόρτες ανοιχτές και βοηθούσαν ο ένας τον άλλον.

 

Παρά τη φτώχεια, η Κοκκινιά είχε έντονη ζωή. Οι πρόσφυγες έφεραν μαζί τους τις παραδόσεις τους. Μαγείρευαν μικρασιάτικες συνταγές. Τραγουδούσαν σμυρναίικα και παραδοσιακά τραγούδια. Δημιούργησαν συλλόγους, σχολεία και εκκλησίες. Οι μικρές αγορές και τα καφενεία έγιναν γρήγορα τόποι συνάντησης.

 

Σιγά σιγά, τη δεκαετία του 1930, οι παράγκες αντικαταστάθηκαν από πιο σταθερές κατοικίες, άνοιξαν καταστήματα και η Κοκκινιά μετατράπηκε σε μια ζωντανή εργατική πόλη.

 

Το εντυπωσιακό είναι ότι σε αρκετές γειτονιές της Νίκαιας σώζονται ακόμη μερικά από τα προσφυγικά σπίτια εκείνης της εποχής. Αποτελούν ζωντανά μνημεία της ιστορίας των ανθρώπων που, έχοντας χάσει τις πατρίδες τους, κατάφεραν να χτίσουν μια νέα ζωή από το μηδέν.

Top of Form

 

Οι σημαντικότεροι ναοί είναι:

• Ιερός Καθεδρικός Ναός Αγίου Νικολάου – Ο μητροπολιτικός ναός της πόλης και έδρα της Μητρόπολης Νικαίας.
• Ιερός Ναός Οσίας Ξένης – Ένας από τους πιο αγαπητούς ναούς της Νίκαιας, δίπλα στην ιστορική πλατεία Οσίας Ξένης.
• Ιερός Ναός Αγίας Τριάδας – Από τις μεγαλύτερες ενορίες της πόλης.
• Ιερός Ναός Γενεσίου της Θεοτόκου (Παναγίτσα Περιβολάκι) – Ιστορικός ναός, συνδεδεμένος με τις πρώτες προσφυγικές οικογένειες.
• Ιερός Ναός Αγίων Ελισάβετ και Φιλίππου – Ένα ιδιαίτερο εκκλησάκι στον λόφο της Δεξαμενής. Είναι αφιερωμένο στους Αγίους Ελισάβετ και Φίλιππο και συνδέεται με την επίσκεψη της βασίλισσας Ελισάβετ και του πρίγκιπα Φιλίππου στην Ελλάδα.
• Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου
• Ιερός Ναός Αγίου Χριστοφόρου
• Ιερός Ναός Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου

 

Ένα ενδιαφέρον ιστορικό στοιχείο είναι ότι οι πρώτοι πρόσφυγες της Κοκκινιάς δεν είχαν μεγάλους ναούς. Οι πρώτες λειτουργίες γίνονταν σε πρόχειρα παραπήγματα και μικρά ξύλινα εκκλησάκια. Με τον κόπο των ίδιων των κατοίκων άρχισαν σταδιακά να χτίζονται οι σημερινοί ναοί, που έγιναν όχι μόνο χώροι λατρείας αλλά και κέντρα αλληλεγγύης για τις προσφυγικές οικογένειες.

 

Η Παναγίτσα στο Περιβολάκι είναι από τους πιο αγαπημένους και ιστορικούς ναούς της Νίκαιας. Η ιστορία της είναι άρρηκτα δεμένη με τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας.

Το 1922, οι πρόσφυγες από τα Μούγλα της Μικράς Ασίας έφτασαν στην Κοκκινιά έχοντας μαζί τους το πολυτιμότερο κειμήλιό τους: τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, οι γυναίκες έκρυψαν την εικόνα στα ρούχα τους για να τη σώσουν κατά τον ξεριζωμό.

 

Στην αρχή δεν υπήρχε κανονική εκκλησία. Το 1932 οι πρόσφυγες έχτισαν ένα μικρό ξύλινο εκκλησάκι, μια απλή παράγκα, ακριβώς στη θέση όπου βρίσκεται σήμερα ο ναός. Εκεί τοποθέτησαν την εικόνα της Παναγίας και από τότε ο χώρος έγινε το πνευματικό κέντρο της γειτονιάς.

 

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, παρά τις τεράστιες δυσκολίες, οι κάτοικοι κατάφεραν να αντικαταστήσουν το ξύλινο εκκλησάκι με έναν πιο γερό ναό. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1958, άρχισε η ανέγερση του μεγάλου ναού που βλέπουμε σήμερα, χάρη στις προσφορές και την προσωπική εργασία των ενοριτών.

 

Οι παλιοί Νικαιώτες την αποκαλούν τρυφερά «Παναγίτσα», παρόλο που είναι ένας μεγάλος και επιβλητικός ναός. Το υποκοριστικό εκφράζει την ιδιαίτερη αγάπη των κατοίκων προς την Παναγία, που τους συντρόφευσε στον ξεριζωμό και τους έδωσε δύναμη να ξαναχτίσουν τη ζωή τους.

 

Κάθε χρόνο, στις 8 Σεπτεμβρίου, εορτή του Γενεσίου της Θεοτόκου, η Παναγίτσα πανηγυρίζει με μεγάλη λαμπρότητα και πραγματοποιείται λιτάνευση της ιερής εικόνας στους δρόμους της Νίκαιας.

 

Η Παναγίτσα δεν είναι μόνο ένας ναός· για πολλές οικογένειες της Νίκαιας αποτελεί σύμβολο της μνήμης, της πίστης και της ελπίδας που έφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες από τις αλησμόνητες πατρίδες.

 

Ο Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου είναι ο παλαιότερος ναός της Νίκαιας και η ιστορία του είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη γέννηση της πόλης.

Το 1922, όταν εγκαταστάθηκαν στην Κοκκινιά οι πρώτοι πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, δεν υπήρχε εκκλησία. Ο Νικόλαος Πλαστήρας παραχώρησε στους πρόσφυγες ένα στρατιωτικό αντίσκηνο, το οποίο στήθηκε στην ανατολική πλευρά της σημερινής πλατείας Αγίου Νικολάου και χρησιμοποιήθηκε ως ο πρώτος χώρος λατρείας.

Το 1923 έγινε η θεμελίωση του ναού από τον Αρχιερατικό Επίτροπο Σεβαστείας Γερβάσιο. Η ανέγερση πραγματοποιήθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου χάρη στις προσφορές, την προσωπική εργασία και τις θυσίες των προσφύγων, που, παρά τη φτώχεια τους, ήθελαν να αποκτήσουν τον δικό τους ναό.

Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν το 1928-1929 και ο ναός εγκαινιάστηκε το 1930 από τον Μητροπολίτη Σεβαστείας Γερβάσιο.

 

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του ναού είναι το περίτεχνο ξυλόγλυπτο τέμπλο από ξύλο καρυδιάς. Είναι έργο λαϊκής τέχνης και φέρει σκαλιστές παραστάσεις με αμπέλια, πουλιά και τη βιβλική σκηνή του Κάιν και του Άβελ. Οι αγιογραφίες προστέθηκαν αργότερα από τους αδελφούς Σούτσους, υπό την επίβλεψη του σημαντικού βυζαντινολόγου Αναστασίου Ορλάνδου.

 

Ο ναός είναι τρισυπόστατος και είναι αφιερωμένος:

• στον Άγιο Νικόλαο,
• στους 318 Θεοφόρους Πατέρες της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου,
• και στην Κοίμηση της Θεοτόκου.

Ο πρώτος εφημέριος του ναού ήταν ο πρωτοπρεσβύτερος Βασίλειος Παπαδόπουλος, ο οποίος συνέβαλε καθοριστικά στην ανέγερσή του. Στον περίβολο του ναού βρίσκεται και ο τάφος του πρώτου Μητροπολίτη Νικαίας, Γεωργίου Παυλίδη.

Για τους παλιούς κατοίκους της Κοκκινιάς, ο Άγιος Νικόλαος δεν ήταν απλώς μια εκκλησία. Ήταν το πρώτο σημείο όπου συγκεντρώνονταν οι ξεριζωμένοι πρόσφυγες για να προσευχηθούν, να πάρουν κουράγιο και να αρχίσουν τη νέα τους ζωή. Έτσι έγινε ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα της ιστορίας και της ταυτότητας της Νίκαιας.

 

Η Νίκαια είναι μια πόλη με μεγάλη και ξεχωριστή ιστορία. Δημιουργήθηκε από ανθρώπους που ήρθαν πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και κατάφεραν, μέσα από πολλές δυσκολίες, να δημιουργήσουν μια νέα ζωή.

 

Οι δρόμοι, οι πλατείες, οι εκκλησίες και οι γειτονιές της κρατούν ακόμη ζωντανές τις μνήμες εκείνων των ανθρώπων και των πατρίδων που άφησαν πίσω τους. Η ίστορία της Νίκαιας είναι μια ιστορία προσφυγιάς, αγώνα, δημιουργίας και ελπίδας.

 

Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό: ότι μια πόλη που γεννήθηκε μέσα από τον ξεριζωμό κατάφερε να γίνει μια ζωντανή πατρίδα για τις επόμενες γενιές.

 

Πηγή: ΑΙ