Top of Fo

Bottom of Form

Βασκανία

 

Βασκανία, μάτιασμα ή κακό μάτι, είναι η κακοδαιμονία που πιστεύεται ότι προέρχεται από το φθόνο ή το βλέμμα άλλου ανθρώπου. Είναι η πεποίθηση κατά την οποία είναι δυνατό να επηρεαστεί αρνητικά ένας άνθρωπος, εξαιτίας του φθόνου ή μονάχα ενός βλέμματος, από έναν άλλο άνθρωπο (πιθανόν και ακούσια). Η διαδικασία αυτή καθώς και οι προτεινόμενοι τρόποι αντιμετώπισής της διαφέρουν από τόπο σε τόπο.

Το "Χέρι της Φατιμά" όπως το αποκαλούν οι μουσουλμάνοι, ή το "Χέρι της Μύριαμ" όπως το αποκαλούν οι Εβραίοι, φυλαχτό κατά της βασκανίας.

 

 

Γεωγραφική εξάπλωση

Η πίστη στο "μάτι" είναι πιο διαδεδομένη στη Μέση Ανατολή, στη δυτική αλλά και στην ανατολική Αφρική, κεντρική/νότια Ασία, αλλά και στην Ευρώπη, ιδίως στις μεσογειακές χώρες. Αναφορές στην βασκανία μπορούν να βρεθούν στο Κοράνι, όπως και σε εβραϊκά ιερά κείμενα (Ταλμούδ, Τανάκ). Στην περιοχή του Αιγαίου, καθώς και σε άλλες περιοχές όπου δεν υπάρχουν πολλοί άνθρωποι με μάτια ανοικτού χρώματος, θεωρείται ότι τα ανοιχτόχρωμα μάτια μπορούν να "ματιάσουν" ευκολότερα. Αυτή η πεποίθηση ίσως έχει τις ρίζες της στο γεγονός ότι, άνθρωποι από κοινωνίες όπου δεν ήταν διαδεδομένη η πίστη στη βασκανία (όπως π.χ. από τη Βόρεια Ευρώπη), πιθανόν να μην τηρούσαν κάποια τοπικά έθιμα όπως το να μην κοιτά κανείς έντονα στα μάτια αγνώστους. Έτσι λοιπόν στην Ελλάδα και στην Τουρκία, τα φυλαχτά που έχουν την ικανότητα να προστατεύουν από το μάτι, έχουν την μορφή μπλε ματιών. Στον πίνακά του με τίτλο "Το διαβολικό μάτι", ο Τζον Φίλιπ (1859) απεικονίζει τον εαυτό του καθώς φιλοτεχνεί το σκίτσο μιας τσιγγάνας, η οποία βλέποντάς τον να την κοιτά έντονα, πιστεύει ότι γίνεται "στόχος" βασκανίας.

 

Η βασκανία στα αρχαία χρόνια

Η αρχή της βασκανίας ανάγεται στην Ανατολή και τη Χαλδαία, από την οποία πιθανότατα διαδόθηκε στην Ελλάδα, την Ιταλία και τις λοιπές χώρες της Ευρώπης. Οι αρχαίοι Έλληνες και αργότερα οι Ρωμαίαι, πίστευαν στη βασκανία. Εκτός από ορισμένους σκεπτικιστές, η πίστη στο κακό μάτι ήταν ευρύτατα διαδεδομένη και ριζωμένη όχι μόνο στο λαό αλλά και στα πιο ανεπτυγμένα πνεύματα της αρχαιότητας. Ο Δημόκριτος, ο Αριστοτέλης, ο Πλούταρχος, ο Απολλωνίδης, ο Φίλαρχος, ο Ηλιόδωρος, , ο Αλέξανδρος ο Αφροδισιεύς, ο Πλίνιος, ο Βιργίλιος και ο Κικέρων, παραδεχόταν τη βασκανία. Από αυτούς, τέσσερις ασχολήθηκαν με τη βασκανία και προσπάθησαν να εξηγήσουν και να δώσουν λογική εξήγηση στο φαινόμενο: ο Δημόκριτος, ο Πλούταρχος, ο Αριστοτέλης και ο Ηλιόδωρος. Το κακό μάτι μπορούσε να επηρεάσει όχι μόνο τον άνθρωπο αλλά και ό,τι είχε προσφιλές. Τα παιδιά θεωρούνταν τα ευκολότερα θύματα της βασκανίας. Οι Ρωμαίοι είχαν θέσει τα παιδιά υπό την προστασία ειδικής θεάς της Cumina, η οποία είχε ως προορισμό να αποτρέπει την επίδραση του κακού ματιού. Τα κατοικίδια ζώα ήταν επίσης δυνατό να επηρεαστούν. Ο Βιργίλιος απεικόνισε ως εξής το παράπονο βοσκού του οποίου καταστράφηκε το κοπάδι “Nescio quis teneros oculus mihi fascinat agnos” (αγνοώ ποιο κακό μάτι βασκάνει τα αρνιά μου). Στην Ιταλία η ιδέα της βασκανίας (jettatura) ήταν βαθύτατα ριζωμένη.

 

Η Εκκλησία και η βασκανία

Οι πατέρες της εκκλησίας δεν αρνούνται τη βασκανία, την αποδίδουν όμως σε επέμβαση του πονηρού πνεύματος και τη θεωρούν έργο του διαβόλου. Εκκλησιαστικοί συγγραφείς ταυτίζουν τη βασκανία με το φθόνο, θεωρούν δε τη βασκανία κακή για τους άλλους αλλά και για τον εαυτό αυτού που την προκαλεί. Ιδιαίτερο λόγο για τη βασκανία έγραψε ο Άγιος Βασίλειος. Με τη σύνθεση ευχών κατά της βασκανίας, αλλά και φυλακτηρίων, η εκκλησία παραδέχτηκε σιωπηλά την ύπαρξή της.

 

Προφύλαξη από το κακό μάτι

Από τα αρχαιότατα χρόνια οι άνθρωποι ζητούσαν διάφορα μέσα για την εξουδετέρωση της ενέργειας της βασκανίας. Στους Έλληνες αναφέρονται: βασκάνια, προβασκάνια, αποτρόπαια, φυλακτήρια, εγκόλπια, περιάμματα, περίαπτα, τελέσματα, στους Λατίνους amuletum, στους Γάλλους amulette, talisman, fétiche, στους Ιταλούς ligature, alligatura. Γενικά τα φυλακτήρια ήταν είτε χειρονομίες, σύμβολα, χρήση λίθων, μετάλλων, φυτών και ζώων. Από τις χειρονομίες για την αποτροπή του βασκάνου αναφέρουμε το φτύσιμο, γνωστό και στους αρχαίους Έλληνες αλλά και μέχρι σήμερα: «Ως μη βασκανθώ τρις εις εμόν έπτυσα κόλπον» (Θεοκρίτου Ειδύλλια 6, 14), «Φτύσε τον κόρφο σου». Επίσης η μούντζα ή φασκέλωμα, η fica των Ιταλών, η έκταση δηλαδή του δείκτη και του μικρού δακτύλου. Οι χειρονομίες συνοδευόταν κάποτε και με φράσεις όπως: «Εις την κεφαλήν σοι» (Πλατ. Ευθ. 6, 283), «Και συ», «Έρρε», «Προσκυνώ Αδράστειαν».

Στην αρχαία Ρώμη κρέμαγαν το "fascinum", ένα φυλακτό φαλλικού σχήματος, στο λαιμό κυρίως των παιδιών για προστασία από το κακό μάτι, αλλά και για να τους φέρει γονιμότητα.

Η χρήση φυλακτηρίων ήταν και είναι ευρύτατα διαδεδομένη σε όλους τους λαούς και όλα τα κοινωνικά στρώματα. Οι θρησκείες της Άπω Ανατολής, ο Βουδισμός, ο Βραχμανισμός, ο Χαμανισμός και ο Ταοϊσμός, καλλιέργησαν την πίστη στα φυλακτήρια. Ο Χριστιανισμός, παρά τις προσπάθειές του, δεν κατόρθωσε να καταργήσει τη χρήση των φυλακτηρίων. Η ΣΤ’ Οικουμενική Σύνοδος, με τον κανόνα 61, είχε ορίσει καθαίρεση για τους κληρικούς και εξαετή αφορισμό για τους λαϊκούς οι οποίοι έδιναν στις γυναίκες δεμάτια από μεταξένια («σηρικά») νήματα, υφασμένα με τρίχες αρκούδας ή και πουγγιά ως εγκόλπια κατά της βασκανίας. Τελικά η Εκκλησία αναγκάστηκε να τα παραδεχτεί και να τα καθιερώσει, καταδικάζοντας μόνο τα φυλακτήρια που είχαν σχέση με ασεβείς ή αιρετικές παραδόσεις, όπως τα Αβραξάς των Γνωστικών ή και εκείνα στα οποία συγχέονταν χριστιανικές και ιουδαϊκές ιδέες ως σύμβολα ασαφή και μυστηριώδη.

Σήμερα ιδιαίτερα διαδεδομένα είναι τα ματόχαντρα (μπλε χάντρα που μοιάζει με μάτι), αλλά και φυλακτά από ιερά προσκυνήματα. Χρήση φυλακτηρίου έχει και ο αγιασμός. Στην Τουρκία χρησιμοποιούνται ιδιαίτερα τα ματόχαντρα, αλλά και επιγραφές όπως "Allah, maşallah" και "Allah korusun!", οι οποίες επικαλούνται την προστασία του Αλλάχ.

Το «μάτι» μπορούσε να επηρεάσει όχι μόνο τον άνθρωπο αλλά και ό,τι είχε προσφιλές. Στην Ιταλία η ιδέα της βασκανίας (jettatura) ήταν βαθύτατα ριζωμένη. Το γοργόνειο (το κεφάλι της Μέδουσας) τοποθετούσαν θεοί και δαίμονες στις ασπίδες τους ή τους θώρακές τους ως αποτρόπαιο. Δηλαδή για να τρέπουν σε φυγή ή να «παγώνουν» τον εχθρό στο πεδίο της μάχης.

Η σωζόμενη κατά τα 2/3 ασπίδα του αγάλματος της Αθηνάς, ρωμαϊκό αντίγραφο του χρυσελεφάντινου αγάλματος της Αθηνάς του Φειδία στον Παρθενώνα (3ος αι. μ.Χ.). Στο κέντρο υπάρχει η κεφαλή της Μέδουσας.

 

Ξεμάτιασμα

Με τον όρο ξεμάτιασμα νοείται η θεραπεία από τις αρνητικές επιπτώσεις του ματιάσματος ή του κακού ματιού σύμφωνα με τις πανάρχαιες πεποιθήσεις ότι από τα μάτια του ανθρώπου μπορούν να εκλυθούν μορφές ενέργειας που να έχουν πραγματικό αντίκτυπο στον υλικό κόσμο, στην υγεία αλλά και την τύχη ενός άλλου ανθρώπου. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση για να γίνει ένα ξεμάτιασμα, χρειάζεται ένας ιερέας ο οποίος "διαβάζει" το ματιασμένο άτομο με τις κατάλληλες προσευχές. Η λαϊκή σοφία συνιστά κυρίως τη χρήση μιας κούπας με νερό και σταγόνες λάδι, είναι το λεγόμενο ξεμάτιασμα με λάδι. Όσον αφορά τις μυστικιστικές και απόκρυφες παραδόσεις της ανατολής, ο άνθρωπος θεωρείται ότι περιβάλλεται από ένα κουκούλι ενεργείας, τη λεγόμενη "αύρα", η οποία μπορεί κυριολεκτικά να τρυπηθεί από την ενέργεια του ματιού. Ο ανατολίτης θεραπευτής όταν κάνει ξεμάτιασμα σε κάποιον συνήθως περνώντας τα χέρια του πάνω από το σώμα του ματιασμένου, στην ουσία κλείνει τις ανοιχτές οπές και τις γεμίζει με την εκλιπούσα ζωτική ενέργεια που ονομάζεται "τσι" ή "qi" από τους Κινέζους και "πράνα" από τους Ινδούς. Η ανατολίτικη τέχνη του Ρέικι δουλεύει ακριβώς με αυτή τη φιλοσοφία.

 

Πηγη: el.m.wikipedia.org

Καλό Πάσχα με υγεία και πολλούς χορούς

 

Καλό Πάσχα με υγεία και πολλούς χορούς

Ο Χορευτικός και Λαογραφικός Όμιλος ''Νόστος'' σας εύχεται Χρόνια Πολλά με Υγεία και Πολλούς Χορούς. Μη ξεχνάτε αύριο Λαμπρο Τρίτη 18/04 στη Νίκαια την χορευτική μας συνάντηση. 

 

 

Έθιμα του Πάσχα σε Λέσβο και Σάμο

 

 

Λέσβος

Πανάρχαια έθιμα με ιδιαίτερη συμβολική σημασία έχει το Πάσχα στη Λέσβο. Πολλά από αυτά "έφθασαν" στο νησί από τους πρόσφυγες της Μικρασίας που εγκαταστάθηκαν εδώ, άλλα είναι αποκλειστικά ντόπιες ιδιαιτερότητες. Η αναπαράσταση της θραύσης των πυλών του Κάτω Κόσμου γίνεται στον Άγιο Θεράποντα, στην πρώτη Ανάσταση το μεγάλο Σάββατο το πρωί, αλλά και το βράδυ της Ανάστασης.

Το βράδυ της Ανάστασης στην Παναγιούδα, πέντε χιλιόμετρα βόρεια της Μυτιλήνης με το «Χριστός Ανέστη» αρχίζουν οι πυροβολισμοί προς ένα κορμό που έχει στηθεί στην παραλία και στην κορυφή του έχει στηθεί το ομοίωμα του «ηττημένου» Ιούδα. Με χιλιάδες στην κυριολεξία πυροβολισμούς κόβεται τρεις φορές ο κορμός του δένδρου και ο Ιούδας «ηττάται».

 

Ανάλογο έθιμο γίνεται και στο γειτονικό χωριό, στην Παναγιούδα Αφάλωνα.

Ιδιαίτερο έθιμο με παγανιστικό υπόβαθρο είναι το πλάσιμο των σταυρών στην Αγιάσο μετά την Ανάσταση. Οι 12 σταυροί, όσοι τα 12 Ευαγγέλια και οι 12 μαθητές του Χριστού, γίνονται με το κερί της Ανάστασης που λιώνει και μετατρέπεται σε μικρά σταυρουδάκια. Σκοπός του εθίμου είναι να διώξει όχι μόνον το κακό από το κάθε σπίτι, αλλά και τα έντομα, γι’ αυτό και κολλούν τους σταυρούς κυκλικά στις εισόδους και τα ανοίγματα του σπιτιού.

Οι «Κούνιες» είναι ένα πανάρχαιο έθιμο, που αναβιώνει στον Πολιχνίτο, στην Κλειού και την Καλλονή. Στήνονται τη Μεγάλη Δευτέρα από τα αγόρια, για να τις χρησιμοποιήσουν τα κορίτσια. Υπάρχουν ειδικά τραγούδια που λέγονται πολύ κεφάτα και το αντάλλαγμα είναι μοσχοβολιστά κουλούρια και λουλούδια, που τα κρεμούν στην κούνια. Το εορταστικό πέρα–δώθε κρατάει μέχρι και την Ανάληψη. Το έθιμο λέγεται πως έχει αφετηρία την αρχαία λατρεία της Αφροδίτης, γι’ αυτό τα κορίτσια πρωταγωνιστούν και τα αγόρια υπηρετούν.

 

Τέλος, στη Μυτιλήνη το φαγητό του Πάσχα είναι το αρνί ή το κατσίκι γεμιστό στον φούρνο. Το σφάγιο γεμίζεται με εντόσθια, ρύζι και μυρωδικά, φουρνίζεται το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου σε χαμηλή φωτιά και τρώγεται το μεσημέρι της Κυριακής.

Σάμος

Πιστοί στα ήθη και τα έθιμα οι Σαμιώτες, γιορτάζουν τo Πάσχα με κατάνυξη, αλλά και με τις ιδιαιτερότητες της περιοχής, που περνούν από γενιά σε γενιά και διατηρούνται αναλλοίωτα στο πέρασμα του χρόνου.

 

Μετά το Σάββατο του Λαζάρου όπου οι νοικοκυρές ετοιμάζουν τα «λαζαράκια» και τα παιδιά τα μοιράζουν από σπίτι σε σπίτι, ιδιαίτερη είναι η Μ. Τετάρτη στο νησί, καθώς τελείται η δραματοποιημένη Ακολουθία του Ιερού Νιπτήρα στην Ιερά Μονή του Τιμίου Σταυρού στους Μαυρατζαίους της Σάμου. Ο Μητροπολίτης Σάμου πλένει τα πόδια των ιερέων του νησιού αναπαραστώντας τον Μυστικό Δείπνο όπου ο Ιησούς έπλυνε τα πόδια των μαθητών του για να μεταφέρει το μήνυμα της ταπεινοφροσύνης και της θυσιαστικής αγάπης προς τον πλησίον. Η συγκεκριμένη ακολουθία διατηρείται στους αιώνες και πραγματοποιείται στα Ιεροσόλυμα, στην Πάτμο και την Σάμο.

 

Την Μ. Πέμπτη οι γυναίκες με τα παιδιά μαζεύουν λουλούδια από τους αγρούς για να βάψουν τα αυγά μέσα σε ζωμό κρεμμυδιών ώστε να αποκτήσουν ένα όμορφο κόκκινο χρώμα με το σχέδιο των λουλουδιών. Επίσης την ίδια μέρα φτιάχνουν τις κουλούρες για την λαμπρή με 4 αυγά και διάφορα στολίδια από ζυμάρι.

 

Άλλο ένα έθιμο, που διατηρείται από τα χρόνια της επανάστασης του 1821 είναι οι «τουφεκιές», το οποίο εμπλουτισμένο με την ευρηματικότητα των κατοίκων στο πέρασμα των χρόνων δημιουργεί ένα εντυπωσιακότατο θέαμα, κυρίως ανήμερα του Πάσχα, το οποίο παρακολουθούν πολλοί επισκέπτες από τη Σάμο και από όλα σχεδόν τα μέρη της Ελλάδας καθώς και αρκετοί ξένοι.

 

Τη μεγαλύτερη παράδοση στο έθιμο έχει ο Μαραθόκαμπος της Σάμου ανήμερα της Λαμπρής, όπου σκάνε οβίδες. Για την ακρίβεια, πέφτουν χιλιάδες κάλυκες από οβίδες, οι οποίες ταπώνονται με μπαρούτι και χαρτί, στήνονται στο έδαφος στις γύρω πλαγιές του χωριού και το πρωί της Κυριακής του Πάσχα οι ντόπιοι τις πυροδοτούν, δημιουργώντας επαναλαμβανόμενες εντυπωσιακές εκρήξεις.

 

Την Κυριακή του Πάσχα αλλά και την Παρασκευή της Ζωοδόχου Πηγής υπήρχε η Τραμπανκόλα, δηλαδή μια κούνια που φτιαχνόταν από σκοινί ή τη λεγόμενη καναβιά, ένα σανίδι για κάθισμα, σακούλα από λινάτσα η οποία τοποθετούνταν στη θέση που το σκοινί ακουμπούσε στο δέντρο, συνήθως πλάτανος. Πάνω στο σανίδι κάθονταν τα κορίτσια και δύο αγόρια στις άκρες όρθια δίνοντας την κίνηση και το ρυθμό στην κούνια. Το παιχνίδι με τις κούνιες διαρκούσε ως το βράδυ και συνοδεύονταν με τραγούδια.

 

Όσον αφορά στις γαστρονομικές συνήθειες την Κυριακή του Πάσχα, ξεχωριστή θέση στο τραπέζι έχει η γεμιστή πλάτη του κατσικιού. Οι νοικοκυρές γεμίζουν το κουφάρι με ρύζι και συκωταριά ψιλοκομμένη με μπόλικο κρεμμύδι και άνηθο.

 

Πηγή: lesvosnews.net

          ertnews.gr