Λαζώτης: Ο κρητικός χορός που έρχεται από τον Πόντο

Λαζώτης: Ο κρητικός χορός που έρχεται από τον Πόντο – Η ξεχασμένη ιστορία του και η ανάγκη να αποκατασταθεί η αυθεντική του μορφή!

 

Ανάμεσα στους παραδοσιακούς χορούς της Κρήτης υπάρχει ένας που σήμερα ελάχιστοι γνωρίζουν και ακόμη λιγότεροι χορεύουν. Ο Λαζώτης, γνωστός σε ορισμένες περιοχές και ως Λαζός ή Λαζιώτικος, αποτελεί ένα από τα πιο ιδιαίτερα και λιγότερο μελετημένα κομμάτια της κρητικής  μουσικής και χορευτικής παράδοσης.

 

Αν και τα τελευταία χρόνια χαρακτηρίζεται συχνά ως «ξεχασμένος» χορός, οι μαρτυρίες ανθρώπων που τον έζησαν αποδεικνύουν ότι μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος των τοπικών γλεντιών σε αρκετές περιοχές του Ρεθύμνου και της Μεσαράς.

 

Το σημαντικότερο όμως είναι πως ο Λαζώτης ήταν ανέκαθεν μικτός  χορός. Άνδρες και γυναίκες συμμετείχαν μαζί στον ίδιο κύκλο, όπως συνέβαινε και με πολλούς ακόμη παραδοσιακούς κρητικούς χορούς. Το στοιχείο αυτό επιβεβαιώνεται τόσο από τις μαρτυρίες των παλαιότερων όσο και από τις ιστορικές καταγραφές που έχουν διασωθεί.

 

Ο Λαζώτης χορευόταν κυρίως στις επαρχίες Αμαρίου και Αγίου Βασιλείου, ενώ καταγράφεται επίσης στην επαρχία Ρεθύμνου, στα Χάρκια και στην Αρκούδαινα (σήμερα Αρχοντική), καθώς και στην επαρχία Μυλοποτάμου, στους Έρφους, την Αλφά και τον Αΐμονα. Παράλληλα ήταν γνωστός και στη Μεσαρά, γεγονός που δείχνει ότι η διάδοσή του ήταν πολύ ευρύτερη απ’ όσο πιστεύεται σήμερα.

 

Η αυθεντική μορφή του αποτελείται από οκτώ βήματα, με χαρακτηριστικό λύγισμα του γονάτου στο τέταρτο και στο έβδομο βήμα, το οποίο συνοδεύεται από μια ήπια και συμμετρική κίνηση του κορμού. Πρόκειται για έναν λιτό, σοβαρό και μερακλίδικο χορό, χωρίς περιττές κινήσεις και χορογραφικές παρεμβάσεις, όπως ακριβώς τον παρέλαβαν οι νεότεροι από τους παλαιότερους χορευτές των χωριών.

 

Οι καταγραφές που τον διέσωσαν

Η διάσωση του Λαζώτη οφείλεται σε λίγες, αλλά ιδιαίτερα πολύτιμες καταγραφές.

Ο Θανάσης Σκορδαλός συμπεριέλαβε τον χορό στον δίσκο «Αθανάσιος Σκορδαλός» (Fidelity, 1973) με τον τίτλο «Με το Λαζιώτικο Χορό χορεύεις κοπελλιά μου». Έναν χρόνο αργότερα, ο Κώστας Μουντάκης ηχογράφησε τον ίδιο σκοπό με τον τίτλο «Κάνε με κυρά γαμπρό», ο οποίος κυκλοφόρησε αργότερα στον δίσκο «Ξεφάντωμα».

 

Ακόμη σημαντικότερη είναι μια σπάνια βιντεοσκοπημένη καταγραφή από τα Χάρκια Ρεθύμνου. Ο Αντώνης Τζανιδάκης, ο Στέλιος Γεωργιουδάκης και η σύζυγός του Άννα, δάσκαλοι του Λυκείου των Ελληνίδων Ρεθύμνου, επισκέπτονται αρχές της δεκαετίας του 1980 το χωριό και καταγράφουν κατοίκους να χορεύουν τον Λαζώτη υπό τους ήχους της λύρας του αείμνηστου Στέλιου Διαμαντή (Διαμαντοστελή).

 

Το συγκεκριμένο βίντεο αποτελεί ίσως το σημαντικότερο οπτικό τεκμήριο του χορού, καθώς αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο χορευόταν από ανθρώπους που τον γνώριζαν βιωματικά και τον διατηρούσαν ως ζωντανό στοιχείο της τοπικής παράδοσης.

 

https://www.youtube.com/watch?v=CQtt2iTWg-s&t=193s

 

 

Η μελωδία που οδηγεί στον Πόντο

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο του Λαζώτη δεν είναι μόνο ο τρόπος που χορεύεται, αλλά και η ίδια η μουσική του.

 

Η μελωδία του ταυτίζεται ουσιαστικά με τον ποντιακό σκοπό «Μητερίτσα», μια ομοιότητα που δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί τυχαία. Η μουσική συγγένεια είναι τόσο έντονη ώστε γεννά εύλογα ερωτήματα για τη διαδρομή του σκοπού μέχρι την Κρήτη.

 

Αν και μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν ιστορικές πηγές που να τεκμηριώνουν με βεβαιότητα πώς έφτασε η συγκεκριμένη μελωδία στην Κρήτη, είναι πιθανό να μεταφέρθηκε μέσα από τις επαφές Κρητικών και Ποντίων. Μάλιστα, έχει διατυπωθεί και η θεωρία ότι ο χορός συνδέεται με τους Λαζούς που, σύμφωνα με την παράδοση, εγκαταστάθηκαν στην Κρήτη μετά την απελευθέρωσή της από τον Νικηφόρο Φωκά, χωρίς όμως η άποψη αυτή να μπορεί να επιβεβαιωθεί ιστορικά.

 

Με το πέρασμα των χρόνων η μελωδία ενσωματώθηκε στην κρητική μουσική παράδοση και προσαρμόστηκε στα τοπικά χορευτικά πρότυπα, δημιουργώντας έναν χορό με ξεχωριστή ταυτότητα.

 

Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, παρατηρείται ένα φαινόμενο που αλλοιώνει την ιστορική φυσιογνωμία του Λαζώτη.

 

Δεκάδες χορευτικοί σύλλογοι και ομάδες παρουσιάζουν τον Λαζώτη αποκλειστικά ως γυναικείο χορό, με αποτέλεσμα αυτή η λανθασμένη εικόνα να αναπαράγεται συνεχώς μέσα από εκδηλώσεις και βίντεο στο διαδίκτυο.

 

Η εικόνα αυτή, όμως, δεν επιβεβαιώνεται από καμία από τις γνωστές καταγραφές. Αντίθετα, τόσο οι προφορικές μαρτυρίες όσο και το πολύτιμο οπτικό υλικό από τα Χάρκια δείχνουν ξεκάθαρα ότι ο Λαζώτης χορευόταν από άνδρες και γυναίκες μαζί, στον ίδιο κύκλο.

 

Η διατήρηση της παράδοσης δεν σημαίνει μόνο να συνεχίζουμε να χορεύουμε έναν παλιό  χορό, αλλά και να τον παρουσιάζουμε με σεβασμό στην ιστορική του μορφή. Όταν μια ανακριβής εκδοχή επαναλαμβάνεται επί χρόνια, κινδυνεύει να αντικαταστήσει στη συλλογική μνήμη την αυθεντική.

 

Ο Λαζώτης δεν χρειάζεται να «επανεφευρεθεί». Χρειάζεται να ξαναγνωριστεί όπως πραγματικά ήταν: ένας αυθεντικός κρητικός μικτός χορός, που κουβαλά μια ξεχωριστή μουσική ιστορία, πιθανές γέφυρες με τον Πόντο και μια παράδοση που αξίζει να διασωθεί χωρίς παραποιήσεις.

 

Η αυθεντικότητα της παράδοσης δεν διαφυλάσσεται με τη δημιουργία νέων εκδοχών, αλλά με τον σεβασμό στις ιστορικές μαρτυρίες και στα τεκμήρια που έχουν διασωθεί.

 

Κώστας Βασιλάκης

Αφιερωμένο στη μνήμη της γιαγιάς μου Αθηνάς Βασιλακάκη (η πρώτη χορεύτρια στο παλιό βίντεο από τα Χαρκια)

 

Πηγή: rethemnos.gr