Το παραδοσιακό, δημοτικό τραγούδι

 

Στην κοινωνία της παγκοσμιοποίησης είναι επιτακτική ανάγκη να γνωρίσουμε και να διατηρήσουμε την παράδοσή μας.

 

Γράφει ο Κώστας Παναγόπουλος για την MusicHeaven

 

 

 

 

 

Η λαϊκή μουσική μας παράδοση είναι βασικό και αναπόσπαστο κομμάτι του λαϊκού μας πολιτισμού.

 

Δημοτικό και «αστικό»

«Δημοτικό» λέγεται το λαϊκό τραγούδι της υπαίθρου, του χωριού  και των μικρών επαρχιακών πόλεων. Σε διάκριση από το «αστικό» λαϊκό, το τραγούδι δηλαδή των αστικών περιοχών (μεγάλες πόλεις - αστικά κέντρα). Και ενώ το αστικό λαϊκό είναι τραγούδι κλειστού χώρου και έχει πανελλήνια ομοιομορφία, το δημοτικό είναι ανοιχτού χώρου (γιορτές, γάμοι, πανηγύρια) και παρουσιάζει τοπική ποικιλομορφία και παραλλαγές.

 

Η δημιουργία του δημοτικού τραγουδιού

Το δημοτικό τραγούδι είναι ανώνυμη δημιουργία, προϊόν προφορικής παράδοσης. Κάθε δημοτικό τραγούδι δεν είναι δημιούργημα ενός ατόμου. Έχει συλλογικό χαρακτήρα και είναι κοινό δημιούργημα και κτήμα, πνευματικό εργαλείο και τρόπος έκφρασης του λαού. Ένας αυτοσχέδιος λαϊκός δημιουργός, με στιχουργική επιδεξιότητα και αναπτυγμένο μουσικό αίσθημα, δημιουργεί από εσωτερική παρόρμηση κάποιους στίχους, προσαρμοσμένους σε μελωδία γνωστή ή που δημιουργεί ο ίδιος. Στη συνέχεια επαναλαμβάνει το τραγούδι άλλος, προσαρμόζοντάς το στα δικά του συναισθήματα. Έτσι τροποποιημένο το παραλαμβάνει τρίτος κ.ο.κ. Με τον καιρό το όνομα του αρχικού δημιουργού ξεχνιέται και το τραγούδι μετουσιώνεται σε πνευματικό προϊόν της κοινότητας.

 

Κάθε νέο τραγούδι  είναι συνήθως ανασύνθεση γνωστών παραδοσιακών στοιχείων, τα οποία ο ανώνυμος δημιουργός διασκευάζει και εμπλουτίζει. Περνώντας από γενιά σε γενιά διαμορφώνεται, τροποποιείται ή προσαρμόζεται, σύμφωνα με τα τοπικά χαρακτηριστικά και τις ιστορικές συνθήκες. Εκτός από το γλέντι και τη διασκέδαση, το δημοτικό τραγούδι είχε και χρηστικό, λειτουργικό και τελετουργικό χαρακτήρα. Απλωνόταν σε όλες τις όψεις της κοινωνικής ζωής, συνδεόταν με τη λατρεία και διατηρούσε την ιστορική μνήμη. Βασικό στοιχείο του δημοτικού τραγουδιού είναι η στενή σχέση ανάμεσα στον λόγο (στίχο) και τη μουσική, που γεννιούνται ταυτόχρονα. Οι στίχοι φτιάχνονται  “τραγουδιστά”. Αντίθετα από το έντεχνο τραγούδι, όπου μελοποιείται ένα ήδη υπάρχον  ποίημα.

Υπολογίζεται ότι υπάρχουν πάνω από 20 χιλιάδες δημοτικά τραγούδια!

 

Οι παραλλαγές

Η ομήγυρη και η κοινωνική πραγμα­τικότητα αναπλάθει και αναπροσαρμόζει την παράδοση. Έτσι τα τραγούδια υφίστανται πολλές αλλοιώσεις και γι’ αυτό σώζονται διάφορες τοπικές παραλλαγές. Η μελωδία  συνήθως παραμένει αμετάβλητη, παρά την αλλοίωση των στίχων.

Η σύνθεση νέων μελωδιών δεν είναι εύκολη και  συχνά χρησιμοποιούνται παλιές, γνωστές μελωδίες σε νέα τραγούδια. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι όλες οι μελωδίες των δημοτικών τραγουδιών διατηρήθηκαν αμετάβλητες στο πέρασμα των αιώνων, ούτε ότι όλες έχουν αρχαία προέλευση.  Όσo περισσότερες παραλλαγές παρατηρούνται, τόσο περισσότερο καταξιωμένο είναι το τραγούδι.

 

Η παλαιότητα

Όπως η ελληνική γλώσσα έφτασε ως εμάς διαρκώς εξελισσόμενη, έτσι και η παραδοσιακή μας μουσική. Η αντιστοιχία με αρχαία  μετρικά κλπ. πρότυπα δείχνει μια αδιάκοπη συνέχεια.

Οι λέξεις δημοτικό (από το δήμος=λαός) και τραγούδι (από το τραγωδία) δείχνουν ότι έχει πανάρχαιες ρίζες. Βέβαια για μουσική που μεταδίδεται προφορικά απουσιάζουν γραπτές μαρτυρίες. Πάντως δημοτικά τραγούδια έχουν καταγραφεί σε χειρόγραφα που σώζονται στο Άγιο Όρος.

 

H δημοτική μουσική, συνέχεια της βυζαντινής λαϊκής μουσικής, έχει αρχαία ελληνικά αλλά και άλλης προέλευσης (αραβοπερσικά κλπ) στοιχεία. Υπάρχουν τραγούδια που παρέχουν ενδείξεις για τον τόπο και τον χρόνο δημιουργίας τους. Για τα περισσότερα όμως η χρονολόγηση είναι δύσκολη.

 

Η επιμονή, με την οποία ο λαός μας διατήρησε για χιλιάδες χρόνια τη γλώσσα, τα έθιμα και τις δοξασίες του, καθώς και επιστημονικές, λαογραφικές μελέτες, ενισχύουν την άποψη ότι στο δημοτικό τραγούδι επιβιώνουν και στοιχεία παλαιότερων εποχών. Τα παλαιότερα δημοτικά τραγούδια για τα οποία έχουμε πληροφορίες είναι τα ακριτικά του 9ου-11ου αιώνα.

Χελιδονίσματα, κάλαντα,  νανουρίσματα, τραγούδια του γάμου, παραλογές, μοιρολόγια κλπ. έχουν αρχαία καταγωγή.

Oι συρτοί χοροί αναφέρονται σε επιγραφή του 6^ου αιώνα π.Χ.

Υπάρχουν τραγούδια που χρονολογούνται από την προκλασική αρχαιότητα, πχ. το «ήλθε, ήλθε χελιδών».

Πολλά έχουν τις ρίζες τους στη βυζαντινή περίοδο, αλλά τα περισσότερα δημιουργήθηκαν τα χρόνια της Τουρκοκρατίας και της επανάστασης του 1821 (π.χ. κλέφτικα).

Αποδεικτικό στοιχείο της σχέσης με την αρχαιότητα είναι και  ο δεκαπεντασύλλαβος ιαμβικός στίχος.

 

Η μουσική

Όπως η εκκλησιαστική, έτσι και η δημοτική  μουσική είναι μονοφωνική και τροπική και δεν ακολουθεί τη δυτική τονική αρμονία. Ακολουθεί  τους «ήχους» της Βυζαντινής μουσικής και της Ανατολικής παράδοσης, που έχουν τις ρίζες τους στο αρχαιοελληνικό μουσικό σύστημα διαστημάτων, τετραχόρδων, τρόπων κλπ.

Οι συνηθέστεροι «ήχοι» («δρόμοι», «μακάμια») των δημοτικών μας τραγουδιών είναι ο Α΄ ήχος ( μακάμ Ουσάκ)  και ο πλάγιος του Β΄ ( μακάμ Χιτζάζ). Η ποικιλία είναι μεγάλη, με τσακίσματα, γυρίσματα, ποικίλματα, γλιστρήματα, κυματισμούς, έλξεις και μελίσματα και οι ρυθμοί πολύπλοκοι. Χαρακτηριστική μουσική έκφραση είναι και ο ελεύθερος αυτοσχεδιασμός (ταξίμι).

 

Η μουσική είναι κυρίως φωνητική. Τα όργανα απλά συνοδεύουν, υπάρχουν όμως και οργανικά κομμάτια. Υπάρχουν και πολυφωνικά τραγούδια ( Ήπειρος), σε πεντατονικές κλίμακες.

Η διάδοση του δημοτικού τραγουδιού έγινε παράλληλα με την εκκλησιαστική μουσική. Οι καλύτεροι ψάλτες διακρίνονταν και σαν τραγουδιστές και αντίστροφα και οι περισσότεροι δεν γνώριζαν παρασημαντική. Τα περισσότερα τραγούδια είναι χορευτικά. Υπάρχουν όμως και «καθιστικά» (του «τραπεζιού», της «τάβλας»), αργού, ελεύθερου ρυθμού.

 

 Από πλευράς ρυθμών, υπάρχει εντυπωσιακή πολυρυθμία,  με χρήση ρυθμών άγνωστων στην ευρωπαϊκή μουσική και εναλλαγή ρυθμών στο ίδιο τραγούδι. Διακρίνουμε ρυθμό:

δίσημο (2/8, 2/4): μπάλος, συρτός, σούστα, χασάπικο, χασαποσέρβικο, πεντοζάλι, αγέρανοι, πωγωνίσιο, κότσαρι (Πόντου) κλπ.
τρίσημο (3/8, 3/4): τσάμικος, ηπειρώτικο «στα 3»

τετράσημο (4/8): γκάιντες, ζωναράδικα, ομάλ (Πόντου)

πεντάσημο (5/8, 5/4) Τσακώνικος, Ζαγορίσιος, Παιντούσκα κλπ.

εξάσημο (6/8)
επτάσημο (7/8): Καλαματιανός (επίτριτος), μαντηλάτος
οχτάσημο (8/8) : Συγκαθιστοί Δυτικής Μακεδονίας και Ηπείρου, μπεράτι.
εννιάσημο (9/8, 9/4): Αντικρυστοί, καρσιλαμάδες, φυσούνι , ζειμπέκικοι.

12/8: Μακεδονίτικα, Θρακιώτικα. 

 

Ο στίχος

Γλώσσα και μουσική, συγγενή μεταξύ τους, στο δημοτικό τραγούδι σχεδόν ταυτίζονται.

Λόγος, μουσική και χορός είναι αλληλένδετα, από τα αρχαία χρόνια. Ο στίχος  αντλεί το υλικό του από την προφορική λαϊκή παράδοση. Χαρακτηρίζεται από απλότητα, λιτότητα και χάρη, λυρισμό, πλούτο ιδιωματισμών, αφθονία επωδών, αποκοπή και επανάληψη συλλαβών και ποιητική φαντασία.

Ο ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος κυριαρχεί απόλυτα. Ακολουθούν ο ιαμβικός δωδεκασύλλαβος και ο τροχαϊκός στίχος.

Η ομοιοκαταληξία σπανίζει.

Κάθε στίχος εκφράζει ένα πλήρες και ολοκληρωμένο νόημα. Η γλώσσα είναι ζωντανή και παραστατική, ο λόγος λιτός και πυκνός, με κυριαρχία ρήματος και ουσιαστικού και αποφυγή περιττών επιθέτων. Στερεότυπες λέξεις, φράσεις ή στίχοι  επαναλαμβάνονται σε πολλά τραγούδια. Παμψυχισμός και προσωποποιήσεις (τα άψυχα και έμψυχα συμπεριφέρονται ως ανθρώπινες οντότητες). Συμβατικά πρόσωπα (τα πουλιά λειτουργούν ως μαντατοφόροι). Πρόσωπα που έχουν συγκεκριμένο ρόλο. Σχήματα λόγου (υπερβολές, αντιθέσεις, προσωποποιήσεις, μεταφορές, επαναλήψεις). Χρήση συμβολικών αριθμών, συνήθως το 3 και τα πολλαπλάσιά του, το 7, το 40  κλπ.

 

Είδη δημοτικών τραγουδιών

Ιστορικά, που πηγάζουν από ιστορικά γεγονότα.

Κλέφτικα, που εγκωμιάζουν τον βίο των αρματωλών και κλεφτών.

Ακριτικά, που αφηγούνται άθλους ηρώων, όπως του Διγενή Ακρίτα.

Παραλογές, πχ του γιοφυριού της Άρτας, του νεκρού αδελφού.

μοιρολόγια

διάφορα άλλα: καθιστικά, της αγάπης, νυφιάτικα, νανουρίσματα, κάλαντα, της ξενητιάς, εργατικά, λατρευτικά, μαντινάδες, παιδικά, αποκριάτικα, γνωμικά, χελιδονίσματα, ταχταρίσματα, ριζίτικα, σατιρικά κ.λ.π.

Ανάλογα με τον τόπο: Στεριανά (Ηπειρώτικα, Μωραίτικα, Ρουμελιώτικα,  Θρακιώτικα, Μακεδονίτικα), νησιώτικα, Μικράς Ασίας ( Σμυρνέικα, Πολίτικα), Ποντιακά, Ανατολικής Ρωμυλίας κλπ.

 

Μουσικά όργανα

Σε κάθε περιοχή, ανάλογα με τα τραγούδια και τους χορούς της, χρησιμοποιούνται και διαφορετικά μουσικά όργανα:

Έγχορδα: λαούτο,  ταμπουράς, βιολί, λύρες (αχλαδόσχημη -«Κρητική», φιαλόσχημη, Ποντιακή ή Θρακιώτικη -«κεμετζές»), σαντούρι, κανονάκι, ούτι, μπουζούκι  κ.ά.

Αερόφωνα: κλαρίνο, φλογέρα, ζουρνάς, σουραύλι κ.ά.

Κρουστά: νταούλι, ντέφι (νταιρές), τουμπελέκι (νταραμπούκα ή στάμνα), τουμπί ή τουμπάκι (μικρό τύμπανο), ζήλια  κ.ά.

άσκαυλοι (τσαμπούνες –από τη λέξη συμφωνία-, ασκομαντούρες, γκάιντα)

Νησιώτικη «ζυγιά»: λύρα (ή βιολί) και λαούτο. Συχνά προστίθεται σαντούρι. Ή τσαμπούνα και τουμπάκι.

Στεριανή ζυγιά: ζουρνάς και νταούλι.

Στεριανή «κομπανία»: κλαρίνο, βιολί, λαούτο, σαντούρι.

Το κλαρίνο ήρθε από την Τουρκία από γύφτους γύρω στο 1835 και γρήγορα καθιερώθηκε σαν το κυριότερο και αντιπροσωπευτικότερο όργανο της δημοτικής μας μουσικής.

Με τη λέξη «βιολιά» ή «κλαρίνα» ο λαός εννοεί γενικά τα όργανα και με τη λέξη βιολιτζήδες, κλαριτζήδες ή «γύφτοι» γενικά τους οργανοπαίχτες.

Στη Βόρειο Ελλάδα προστέθηκαν χάλκινα πνευστά και ακορντεόν, που συνηθίζονται στη λαική μουσική Βαλκανικών χωρών. Το ακορντεόν και ο πρόγονός του «αρμόνικα» έχει χρησιμοποιηθεί  και παλιότερα σε παραδοσιακά, κυρίως από Μικρασιάτες. Ηλεκτρική κιθάρα, ντραμς και ηλεκτρονικό αρμόνιο χρησιμοποιούνται επίσης τελευταία, αλλά είναι ξένα προς το ύφος της δημοτικής μουσικής.

 

Η μελέτη των δημοτικών τραγουδιών

Το ενδιαφέρον για τη μελέτη του δημοτικού τραγουδιού άρχισε στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, από Ευρωπαίους περιηγητές. Οι εκδόσεις δημοτικών τραγουδιών ενδιαφέρονταν κυρίως για τους στίχους και όχι για τη μουσική. Μετά την επανάσταση του 1821, Έλληνες μελετητές συνέχισαν την έρευνα των Ευρωπαίων με σκοπό τη διάσωση του εθνικού θησαυρού. Έγιναν έτσι και μουσικές καταγραφές, τόσο με Βυζαντινή, όσο και Ευρωπαϊκή σημειογραφία, που για τους ξένους ήταν δύσκολο να γίνουν.

 

Το δημοτικό τραγούδι σήμερα

Τα δημοτικά τραγούδια διασώθηκαν με την προφορική παράδοση, τελικά δε και με τη δισκογραφία  και τραγουδιούνται και σήμερα. Ζυμώθηκαν με την ελληνική ιστορία, ιδιαίτερα κατά τη μακρά περίοδο της Τουρκοκρατίας και την επανάσταση του 1821. Αποτέλεσαν έτσι πολύτιμο συστατικό της ιστορικής πορείας του λαού μας, κρατώντας ζωντανή την εθνική του μνήμη και την εθνική του συνείδηση.  Η εμμονή στην παράδοση αποτέλεσε άμυνα στον κατακτητή. Έτσι διατηρήθηκε η γλώσσα, τα έθιμα, η πίστη κλπ. Αυτή αντιστάθηκε και  στην εισβολή της δυτικοευρωπαϊκής μουσικής μετά την απελευθέρωση.

 

Η σχετική αδιαφορία για τη μουσική μας κληρονομιά οφείλεται στις τάσεις «εκδυτικισμού» ήδη από τον 19ο αιώνα, τη μαζική αστικοποίηση αγροτικών πληθυσμών κλπ. Με τη δημιουργία του ελεύθερου ελληνικού κράτους, οι μεγάλες πόλεις άρχισαν να παίρνουν αστικό χαρακτήρα. Αυτό συντέλεσε στο να ατονίσει το δημοτικό τραγούδι προς όφελος της  ευρωπαϊκά προσανατολισμένης μουσικής. Το δημοτικό τραγούδι παρέμεινε ζωντανό στην ύπαιθρο, αλλά η επιτεινόμενη αστυφιλία υπέσκαπτε την κοινωνική διάρθρωση  που το στήριζε. Η αστυφιλία επιτάθηκε τα χρόνια του μεσοπολέμου και κορυφώθηκε μετά την κατοχή και τον εμφύλιο. Η «εσωτερική μετανάστευση» άλλαξε ριζικά τον παραδοσιακό τρόπο ζωής και οι μικροαστοί πρώην επαρχιώτες αποκήρυσσαν ό,τι θύμιζε την καταγωγή τους και θεωρείτο «χωριάτικο», «βλάχικο».

 

Στη νεοελληνική κοινωνία χάθηκε η συνέχεια της προφορικής παράδοσης. Οι παραδοσιακοί, αυτοδίδακτοι «δημοτικοί» τραγουδιστές και οργανοπαίχτες εμπόδισαν την εξαφάνιση του δημοτικού τραγουδιού, που δεν σταμάτησε να δημιουργείται. Έχουμε τραγούδια για τους βασιλιάδες, για τον πόλεμο του 1897, για τους  μακεδονομάχους, για τους βαλκανικούς πολέμους, για τη Μικρασιατική καταστροφή, για τον πόλεμο του 1940, για την εθνική αντίσταση, μοιρολόγια κλπ.

 Το δημοτικό τραγούδι ενέπνευσε μεγάλους συνθέτες, όπως τον θεμελιωτή της εθνικής μουσικής μας σχολής Μανώλη Καλομοίρη (1883-1962).

 

Σήμερα, με τη ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας, των ΜΜΕ, της μουσικής «βιομηχανίας»  και την παγκοσμιοποίηση, το δημοτικό τραγούδι βρίσκεται σε κάμψη και πολλοί το αντιμετωπίζουν σαν «μουσειακό» και «νεκρό» είδος. Η παραδοσιακή μας μουσική άργησε πολύ να μπει στη μουσική μας εκπαίδευση, που υπήρξε μονομερώς προσανατολισμένη στη δυτικοευρωπαϊκή μουσική, η οποία δεν κατάφερε να εκφράσει παραδοσιακά τους Έλληνες.

Σε πολλές περιοχές (Κρήτη, Μακεδονία, Ήπειρος κ.α.) η δημοτική μουσική συνεχίζεται  και αναπλάθεται. Τα τελευταία χρόνια πολλοί νέοι ενδιαφέρονται για την παράδοση, μαθαίνουν παραδοσιακά όργανα και  η παραδοσιακή μουσική διδάσκεται σε ωδεία, μουσικά σχολεία και Πανεπιστήμια. Επίσης πολλοί είναι οι καλλιτέχνες και οι πολιτιστικοί σύλλογοι που αγαπούν, σέβονται και υπηρετούν την παράδοση. Στην κοινωνία της παγκοσμιοποίησης είναι επιτακτική ανάγκη να γνωρίσουμε και να διατηρήσουμε την παράδοσή  μας. Το δημοτικό τραγούδι δεν θα πάψει να υφίσταται, όσο οι Έλληνες θα συνεχίζουν να γλεντούν, να γιορτάζουν, να παντρεύονται, να νοσταλγούν ή και να μοιρολογούν.

 

 

Bιβλιογραφία

Ν. Γ. Πολιτης: Εκλογαί από τα τραγούδια του Ελληνικού λαού, Αθήνα 1932

Μανώλης Καλομοίρης : Η ζωή μου και το έργο μου, Νεφέλη, Αθήνα 1988

Γεώργιος Θεοφιλόπουλος: Δημοτικά τραγούδια, Νάκας, Αθήνα 1984

Αναστασία-Βαρβάρα Τζάλλα, Συνοπτική Ιστορία της Μουσικής, Βόλος 1992

Δημήτριος Μάρκου: Δημοτικά τραγούδια, Αθήνα 1997

Mανόλης Χανιώτης : Παραδοσιακή μουσική Πάρου-Αντιπάρου, Αθήνα 2001

Αντώνιος Ξεπαπαδάκος, 590  Παραδοσιακά Μανιάτικα τραγούδια Πανελλήνιας Ακτινοβολίας

 Ελληνική Δημιουργία: Το δημοτικό μας τραγούδι, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα 1994

Βούλα Δαμιανάκου: Μανιάτικα Μοιρολόγια, Αθήνα 1997

Κυριάκος Καλαιτζίδης, Το ούτι, Εν χορδαίς, Θεσσαλονίκη 1996

Ίντερνετ

 

Πηγή: musicheaven.gr

Η πραγματική ιστορία του Ιάπωνα καπετάνιου που έσωσε χιλιάδες Μικρασιάτες : Μέρος 2o

Η πραγματική ιστορία του Ιάπωνα καπετάνιου που έσωσε χιλιάδες Μικρασιάτες : Mέρος 2ο

Νεότερη έρευνα και αμφισβήτηση

Την ιστορία του ιαπωνικού πλοίου έκανε ευρέως γνωστή μία Γιαπωνέζα με σπουδές στην Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία. Η Nanako Murata εξέδωσε έρευνα με τίτλο “A Japanese Ship Helping Out Greek Refugees on the Quay of Smyrna in 1922” στην οποία αναδεικνύει τη φιλάνθρωπη δράση του καπετάνιου Λου στη Σμύρνη. Οι πρώτες φωνές που δεν πείστηκαν από την εκδοχή της Murata, αμφισβήτησαν εξ ολοκλήρου την ύπαρξη του Τόκεϊ-Μαρού. Το βασικό επιχείρημα που προέβαλαν ήταν ότι παρόλο που το συγκεκριμένο πλοίο υποτίθεται ότι βρισκόταν στη Μεσόγειο με κατεύθυνση τη Μασσαλία, “δεν καταγράφηκε στον είσπλου των λιμανιών ούτε της Σμύρνης ούτε του Πειραιά, ούτε της Θεσσαλονίκης”. Ωστόσο, η θεωρία αυτή αντικρούεται εύκολα. Το ενδεχόμενο ο καπετάνιος να απέφυγε τις λιμενικές διατυπώσεις ώστε να προστατεύσει το ανθρώπινο “φορτίο” του, είναι εξαιρετικά πιθανό. Επιπλέον, σε μία Σμύρνη που φλεγόταν απ’ άκρη σ’ άκρη, ήταν μάλλον αδύνατο για τις λιμενικές υπηρεσίες να καταγράψουν με ψυχραιμία και ακρίβεια όλα τα πλοία που εισέρχονταν στον δίαυλο του λιμανιού. Τέλος, υπάρχουν φωτογραφικά ντοκουμέντα που τοποθετούν το ιαπωνικό πλοίο στο σμυρναίικο λιμάνι, καθώς και εκατοντάδες μαρτυρίες, καταχωρήσεις και δημοσιεύματα εφημερίδων. Το πλοίο Τόκεϊ-Μαρού με την ιαπωνική σημαία. Τα κίνητρα του καπετάνιου ήταν οικονομικά; Η δεύτερη και πιο εύλογη θεωρία θέτει υπό αμφισβήτηση τις πραγματικές προθέσεις του Ιάπωνα καπετάνιου. Η μεταφορά Μικρασιατών προσφύγων μέσα στο ιαπωνικό φορτηγό πλοίο είναι γεγονός. Όπως και η αντιπαράθεση του Λου με τις τουρκικές αρχές. Ωστόσο, πολλοί υποστηρίζουν ότι τα κίνητρά του δεν ήταν όσο αγαθά και ρομαντικά τα παρουσιάζει η ιστορία. Όπως αναφέρει ο Σπυρίδων Κλαυδιανός στο βιβλίο του, «Σκηνές φρίκης από την Μικρασιατική τραγωδία», πέντε μέρες πριν οι Τούρκοι μπουν στη Σμύρνη, το Τόκεϊ-Μαρού άνοιξε τις πόρτες του στους πρώτους κατατρεγμένους Μικρασιάτες. Η προκυμαία είχε γεμίσει από ανθρώπους με τις αποσκευές τους, απεγνωσμένους να προλάβουν να φύγουν. Το αντίτιμο της σωτηρίας όμως ήταν ακριβό. Οι πρώτοι επιβάτες του Τόκεϊ-Μαρού ακριβοπλήρωσαν τα ναύλα τους και μέσα σε λίγες ώρες αποβιβάστηκαν στην κοντινή Μυτιλήνη. Εκεί, ο Ιάπωνας καπετάνιος αποβίβασε το φορτίο του και δεν το πέταξε στη θάλασσα, όπως υποστηρίζει η επικρατούσα θεωρία. Δύο μέρες αργότερα, επέστρεψε και πάλι στη Σμύρνη. Καθώς τα αμπάρια του ήταν πλέον άδεια, μπορούσε να επιβιβάσει πολύ περισσότερους ανθρώπους. Έτσι, ακολουθώντας την ίδια τακτική, γέμισε και πάλι το πλοίο του με κόσμο. Αυτή τη φορά κατευθύνθηκε προς τη Θεσσαλονίκη και τον Πειραιά. Στις 8 του Σεπτέμβρη, πάνω στο Τόκεϊ-Μαρού, αποβιβάστηκαν στο λιμάνι του Πειραιά 1.600 πρόσφυγες. Ο Ιάπωνας έκανε πολλές διαδρομές, ήρθε σε αντιπαράθεση με τους κεμαλικούς και πράγματι, έσωσε χιλιάδες ανθρώπους από βέβαιο θάνατο. Με το αζημίωτο όμως. «Το ιαπωνικό φορτηγό ξαναγύρισε την επομένη της εισόδου των Τούρκων στη Σμύρνη, Κυριακή πρωί, για να παραλάβει νέα πλήθη κόσμου. Ο Ιάπωνας πλοίαρχος και ο άγνωστος πράκτορας του ιαπωνικού φαίνεται πως βρήκαν επικερδές το πείραμα και πύκνωσαν τη συγκοινωνία με την αγωνιούσα πόλη. Επανερχόταν για τέταρτη φορά στο λιμάνι της Σμύρνης, και για τέταρτη φορά γέμιζε ως τα κατάρτια με απελπισμένο και πανικόβλητο κόσμο, που δόξαζε τον καπετάνιο και το πλήρωμα του ατμοπλοίου εκείνου που κατόρθωσε να σώσει τόσες ψυχές από το χωράφι του Τούρκου», συνεχίζει ο Κλαυδιανός στο βιβλίο του. Μέχρι τα μέσα του Σεπτέμβρη, οι διαδρομές από και προς τη Σμύρνη, αν και προσοδοφόρες, είχαν καταστεί πλέον επικίνδυνες. Έτσι, το Τόκεϊ-Μαρού αποφάσισε να αλλάξει ρότα και να αποπλεύσει για την Αλεξάνδρεια με ενδιάμεση στάση στον Πειραιά. Αυτή τη φορά, όμως, ο αριθμός των προσφύγων ήταν πολύ μικρότερος, ενώ τα αμπάρια του είχαν γεμίσει από άλλου είδους εμπόρευμα. Τα αμπάρια με το όπιο «Το ατμόπλοιο, που προερχόταν από τη Σμύρνη, μετέφερε και πολύτιμο φορτίο αξίας συνολικά 200 χιλιάδων λιρών στερλινών, αποτελούμενο από 6 τόνους οπίου και 625 κιλά κοκαΐνης που προοριζόταν για την Αλεξάνδρεια και ανήκε σε δύο Αρμένιους εμπόρους της Σμύρνης», έγραφε η εφημερίδα “Αθήναι”. «Όταν κατέπλευσε το ατμόπλοιο στον Πειραιά, οι φορτωτές ζήτησαν την εκφόρτωση του εμπορεύματος. Ο πλοίαρχος, έχων φαίνεται απώτερους σκοπούς, αρνήθηκε», αναφέρει το ρεπορτάζ του “ΣΚΡΙΠ”. 

Απόσπασμα από την εφημερίδα “Αθήναι”. Οι έμποροι έκαναν άμεσα καταγγελία και το Λιμεναρχείο απαγόρευσε τον απόπλου, υποχρεώνοντας τον καπετάνιο να παραδώσει το φορτίο. Ο Ιάπωνας υπάκουσε, κράτησε όμως ένα κιβώτιο με κοκαΐνη, αξίας 6 χιλιάδων λιρών. Οι Αρμένιοι για ακόμη μία φορά το αντιλήφθηκαν. Οι λιμενάρχες κάλεσαν τον καπετάνιο σε ανάκριση και έπειτα από μία αποτυχημένη προσπάθεια να διαφύγει, αναγκάστηκε να επιστρέψει και το τελευταίο κιβώτιο. Όπως επισημαίνουν οι ιστορικοί ερευνητές Γιώργος Πουλημένος και Αχιλλέας Χατζηκωνσταντίνου σε πιο πρόσφατη έρευνά τους, το πρόσθετο βάρος των 6,5 τόνων εξηγεί τη διαφορά ανάμεσα στον αριθμό των προσφύγων που μετέφερε το πλοίο στο πρώτο και στο τελευταίο ταξίδι του (1.600 έναντι 325). Δημιουργεί επίσης εύλογες υποψίες για τις πραγματικές προθέσεις του Ιάπωνα. Πολλοί υποστηρίζουν ότι η επιβίβαση μερικών εκατοντάδων κατατρεγμένων ανθρώπων δεν αποτελούσε παρά μία κάλυψη για το υπόλοιπο φορτίο. Παρόλο που την εποχή εκείνη οι συγκεκριμένες ουσίες ήταν νόμιμες και το εμπόριό τους επιτρπόταν στη Μεσόγειο, η ποσότητα που μετέφερε ο Ιάπωνας, σε συνδυασμό ότι σκόπευε να την αποσπάσει παράτυπα από ξεριζωμένους εμπόρους, τον έκανε ιδιαίτερα επιφυλακτικό σε οποιοδήποτε έλεγχο. Για το λογο αυτό αντιστάθηκε σθεναρά στις Τουρκικές αρχές όταν επιχείρησαν να τον εμποδίσουν να μεταφέρει πρόσφυγες.

Πάντως μετά το περιστατικό με τα κιβώτια, το Μαρού δεν ξαναφάνηκε σε Ελληνικά νερά. Το βέβαιο είναι ότι χάρη στον πλοίαρχο Λου, χιλιάδες Χριστιανοί μπόρεσαν να φτάσουν σώοι στην Ελλάδα.

Ανεξαρτήτως των πραγματικών προθέσεων, η ανθρωπιστική αξία του ναύλου του, αξίζει μια  θέση στα βιβλία της ιστορίας. Το ήθος του καπετάνιου και οι υποβόσκουσες επιδιώξεις του μένουν στην ατομική κρίση του καθενός.

Πηγή : https://www.mixanitouxronou.gr/

 

Η πραγματική ιστορία του Ιάπωνα καπετάνιου που έσωσε χιλιάδες Μικρασιάτες : Μέρος 1ο

Η πραγματική ιστορία του Ιάπωνα καπετάνιου που έσωσε χιλιάδες Μικρασιάτες : Μέρος 1ο

Ο Ιάπωνας που φυγάδευσε με το πλοίο του απελπισμένους Μικρασιάτες από τη Σμύρνη. Τους έσωσε από ανθρωπισμό ή για χρήματα; Τι απέγινε το όπιο στα αμπάρια

Τα τελευταία χρόνια, διάσημη έχει γίνει η ιστορία του Ιάπωνα καπετάνιου, που τον Σεπτέμβρη του ’22 φέρεται να διέσωσε εκατοντάδες απελπισμένους Μικρασιάτες, φορτώνοντάς τους στο εμπορικό του πλοίο. Η ιστορία που διαδόθηκε, συγκίνησε για τον ανθρωπισμό και την τόλμη του ανδρός. Ο καπετάνιος σύμφωνα με τις περιγραφές ήρθε σε ρήξη με τους κεμαλικούς και έριξε όλο το εμπόρευμα στη θάλασσα για να χωρέσει περισσότερους πρόσφυγες στα αμπάρια.

Η ιστορία του όμως, έχει αμφισβητηθεί από πολλούς. Τόσο για την ακρίβεια των στοιχείων, όσο και για τις πραγματικές προθέσεις του καπετάνιου. Σύμφωνα με την αρχική εκδοχή της ιστορίας, το ιαπωνικό εμπορικό Τόκεϊ-Μαρού βρισκόταν αγκυροβολημένο πλάι σε συμμαχικά επιβατηγά στο λιμάνι της Σμύρνης από τις αρχές του Σεπτέμβρη. Η εισβολή των στρατευμάτων του Κεμάλ στην πόλη ήταν θέμα χρόνου. Οι χριστιανοί όταν είδαν ότι ερχόταν η καταστροφή, άρχισαν να ψάχνουν τρόπους να διαφύγουν στην Ελλάδα. Ωστόσο, η ελληνική κυβέρνηση από τον Ιούλιο ακόμα είχε ψηφίσει νόμο που απαγόρευε στον ελληνικό πληθυσμό να εγκαταλείψει τη Μικρά Ασία. Προβλέπονταν μάλιστα αυστηρές πειθαρχικές και χρηματικές ποινές, στην περίπτωση σύλληψης πλοίων που θα μετέφεραν πληθυσμό. 8 Σεπτεμβρίου 1922, η Σμύρνη πλέον καιγόταν απ΄άκρη σε άκρη. Οι φλόγες έκαιγαν σπίτια, επιχειρήσεις και ανθρώπους. Εξαθλιωμένοι Έλληνες της πόλης αναζητούσαν απεγνωσμένα τη σωτηρία διά θαλάσσης αλλά τα καράβια αρνούνταν να τους παραλάβουν και με βία τους πετούσαν στη θάλασσα. Τα αμερικανικά, τα βρετανικά, τα γαλλικά και τα ιταλικά πλοία έλεγαν στους πρόσφυγες ότι μπορούσαν να πάρουν μόνο δικούς τους .

Το Τόκεϊ-Μαρού εν δράσει

Μέσα στον πανικό, ο Ιάπωνας καπετάνιος του εμπορικού πλοίου και το πλήρωμά του, συγκλονισμένοι από την εικόνα της τραγωδίας και χωρίς χρονοτριβή, πήραν μια γενναία απόφαση: μετέφεραν στο κατάστρωμα όλο το φορτίο από μετάξι και δαντέλα που ήταν αποθηκευμένο στα αμπάρια και χωρίς δισταγμό το έριξαν στη θάλασσα! Αυτή είναι η θετική εκδοχή της ιστορίας που συμπληρώνεται από την εντολή του καπετάνιου Λου, το πλοίο να προσεγγίσει την προκυμαία και να επιβιβάσει σε αυτό Έλληνες και Αρμένιους κυνηγημένους. Η στάση του Ιάπωνα πλοιάρχου δεν πέρασε απαρατήρητη. Καταγράφηκε μέσα και από τις πληροφορίες που έδωσε ο Τζορτζ Χόρτον, ο Αμερικανός πρόξενος τότε στη Σμύρνη.

Ο ιάπωνας καπετάνιος απείλησε τους τούρκους ότι θα προκαλούσε διπλωματικό επεισόδιο εάν δεν τον άφηναν να βοηθήσει τους έλληνες πρόσφυγες. Οι ελληνικές εφημερίδες της εποχής το επεσήμαναν. Ο αμερικανός διπλωμάτης σε τηλεγράφημά του προς το υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ 18 Σεπτεμβρίου 1922 έγραψε: “Ένα γιαπωνέζικο πλοίο πήρε μερικούς πρόσφυγες και άκουσα πως πέταξε το φορτίο του για τον σκοπό αυτό. “Επιβάτες του πλοίου μιλούν για τη συγκινητικά ευγενική συμπεριφορά του ιαπωνικού πληρώματος”. Στις 15 Οκτωβρίου 1922 η «Atlanta Journal-Constitution» ανέφερε: “Αντίθετα με τις ενέργειες κάθε άλλου πλοίου στη Σμύρνη, αυτό (δηλαδή το γιαπωνέζικο πλοίο) πήρε κάθε πρόσφυγα για τον οποίο θα μπορούσε να βρει χώρο πάνω στο σκάφος. Υπήρχε κι ένα φορτηγό πλοίο στο λιμάνι το οποίο έριξε όλο το φορτίο στη θάλασσα, πήρε τους υπόλοιπους πρόσφυγες και τους μετέφερε στον Πειραιά”. Στην εφημερίδα «The Boston Globe» της 21ης Οκτωβρίου 1922 η Αν Χάρλοου Μπιρτζ, σύζυγος του Χ. Μπιρτζ, καθηγητή του Διεθνούς Κολεγίου της Σμύρνης, έδωσε μια ακόμα μαρτυρία: «Οι απελπισμένοι πρόσφυγες βρίσκονταν στις αποβάθρες, το λιμάνι ήταν γεμάτο από άνδρες και γυναίκες που κολυμπούσαν με την ελπίδα να σωθούν. Στο λιμάνι εκείνη τη στιγμή ήταν ένα γιαπωνέζικο πλοίο, το οποίο μόλις είχε φθάσει φορτωμένο έως το κατάστρωμα με ένα πολύτιμο φορτίο από μετάξι, δαντέλες μεγάλης αξίας, χιλιάδων δολαρίων. Ο Γιαπωνέζος καπετάνιος, όταν κατάλαβε την κατάσταση που επικρατούσε, δεν δίστασε. Ολόκληρο το φορτίο πετάχτηκε στα βρόμικα νερά του λιμανιού, ενώ το φορτηγό φορτώθηκε και γέμισε με όσες εκατοντάδες πρόσφυγες μπορούσε να μεταφέρει ασφαλείς στον Πειραιά και στις ελληνικές ακτές». Η αναφορά του ανταποκριτή των «New York Times» στις 18 Σεπτεμβρίου λέει: «Την Πέμπτη υπήρχαν έξι ατμόπλοια στη Σμύρνη, για να μεταφέρουν τους πρόσφυγες. Eνα γιαπωνέζικο, δύο γαλλικά, ένα αμερικανικό και δύο ιταλικά. Το αμερικανικό και το γιαπωνέζικο πλοίο δέχθηκαν όλους τους πρόσφυγες, χωρίς να ελέγξουν τα χαρτιά τους, ενώ τα άλλα πλοία πήραν όσους είχαν διαβατήριο».